ΚΡΙΤΙΚΗ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΤΗΣ ΕΕ ΓΙΑ ΤΙΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ

 

της Χριστίνας Σκαλούμπακα

Η πολιτική της ΕΕ για τις γυναίκες καθορίζεται από τη συνολικότερη πολιτική της για τη θωράκιση της ανταγωνιστικότητας με την προώθηση των αντιλαϊκών αναδιαρθρώσεων. Η κοινή στόχευση των μονοπωλίων των κρατών μελών της ΕΕ ενάντια στην εργατική τάξη και τα λαϊκά στρώματα αποτελεί την ενιαία γραμμή που διαπερνά τη Συνθήκη του Μάαστριχτ, τη στρατηγική της Λισαβόνας και στη συνέχεια τη στρατηγική «Ευρώπη 2020».

Η πολιτική της ΕΕ για τις γυναίκες εντασσόταν πάντα στη συνολικότερη στρατηγική και στις ανά περιόδους ιδιαίτερες στοχεύσεις των μονοπωλιακών ομίλων για την αύξηση της κερδοφορίας τους λαμβανομένου υπόψη του επιπέδου της ταξικής πάλης, αλλά και της επίδρασης των κατακτήσεων των γυναικών στις σοσιαλιστικές χώρες.

Από την ίδρυσή του μέχρι σήμερα ο ευρωπαϊκός ιμπεριαλιστικός οργανισμός προσέγγισε την έννοια της ισότητας των φύλων με αντίστοιχες μεθόδους πολιτικών παρεμβάσεων σύμφωνα πάντα με τη στρατηγική του. Κατά την εκτίμηση των ίδιων των στελεχών του η ιστορική διαδρομή ισότητας των φύλων στην ΕΕ χωρίζεται σχηματικά σε 4 χρονικές περιόδους¹:

1. Νομική κατοχύρωση της ίσης μεταχείρισης ανδρών και γυναικών στην αγορά εργασία (1957-1982).

2. Θετικές δράσεις υπέρ των γυναικών και προγράμματα δράσης για ίσες ευκαιρίες μεταξύ ανδρών και γυναικών (1982-1990).

3. Οι γυναίκες στα κέντρα αποφάσεων και η ένταξη της ισότητας σ’ όλες τις πολιτικές (gender mainstreaming) (1991-2000).

4. Η ισότητα των φύλων στον 21ο αιώνα: Ο στόχος της ισότητας των φύλων υποτάσσεται στο στόχο της ισότητας για όλους.

Στην πρώτη περίοδο προωθούνται νομοθετικές διατάξεις (Οδηγίες) κυρίως για την κατοχύρωση της ίσης αμοιβής ανδρών και γυναικών, η οποία αναφέρεται και στο άρθρο 119 της Συνθήκης της Ρώμης. Ήταν ένας αναγκαίος εκσυγχρονισμός που επιβάλλονταν από την πραγματικότητα των κρατών-μελών με μεγάλη ποσοστιαία συμμετοχή των γυναικών στην κοινωνική εργασία. Πάνω σε αυτό διαμορφώθηκε και η ανάγκη εναρμόνισης της νομοθεσίας των κρατών-μελών, που συνέστησαν την ΕΟΚ.

Στη δεύτερη περίοδο τα κράτη-μέλη και η ένωσή τους, όλο και περισσότερο επιδίωκαν την ένταξη του ικανού προς εργασία γυναικείου δυναμικού, αλλά όλο και περισσότερο βρισκόντουσαν αντιμέτωποι με τις κοινωνικές συνέπειες αυτής της ένταξης (μητρότητα, φροντίδα υπερηλίκων κλπ.), αλλά και με νέες εκσυγχρονιστικές ανάγκες (αλλαγή ειδίκευσης κλπ.). Ετσι, κοινοτικά κονδύλια έρρεαν άφθονα για την «ανάπτυξη θετικών δράσεων». Ποιες ήταν αυτές; Κατάρτιση των γυναικών στις νέες τεχνολογίες, γυναικεία επιχειρηματικότητα, αύξηση της γυναικείας απασχόλησης. Στη φάση που διαμορφώνονταν νέες συνθήκες στο διεθνή καπιταλιστικό ανταγωνισμό, νέες ανάγκες για διαμόρφωση της ΟΝΕ, όταν έμπαινε το ζήτημα αναδιάρθρωσης των εργασιακών σχέσεων ο «συνδυασμός οικογενειακής και επαγγελματικής ζωής» διατυπώθηκε για πρώτη φορά σαν βασική επιταγή της κοινοτικής πολιτικής για τις γυναίκες και από τότε, τριάντα χρόνια τώρα, αποτελεί όχημα για να προωθηθούν η μερική απασχόληση και οι ευέλικτες εργασιακές σχέσεις γενικότερα. Η αύξηση της εκμετάλλευσης της εργατικής δύναμης ανδρών και γυναικών ιδιαίτερα νέων στις συνθήκες νέες αύξησης της παραγωγικότητας της εργασίας εύρισκε διέξοδο μέσω των ελαστικών σχέσεων.

Στην τρίτη περίοδο άρχισε να προβάλλεται ως πανάκεια η γυναικεία συμμετοχή στα Κέντρα Λήψης Αποφάσεων (ΚΛΑ) που αποτελεί σημαία της ευρωενωσιακής πολιτικής μέχρι σήμερα. Επίσης η κατεύθυνση για «ενσωμάτωση της πολιτικής του φύλου σε κάθε πολιτική της ΕΕ» αποτελεί το άλλοθι για να υλοποιούνται οι βασικές πολιτικές επιλογές που καταστρατηγούν δικαιώματα και επιδεινώνουν τη ζωή των γυναικών στο όνομα πάντα της ισότητας

Στην περίοδο μετά το 2000 η πολιτική της ΕΕ για τις γυναίκες δέχεται κριτική από τη σοσιαλδημοκρατία γιατί«συρρικνώνονται οι διαθέσιμοι πόροι» και «το φύλο αντιμετωπίζεται έκτοτε όλο και περισσότερο ως βάση διάκρισης ίδιου τύπου με αυτές λόγω φυλετικής και εθνικής καταγωγής, σωματικής ακεραιότητας και σεξουαλικών προτιμήσεων, ο δε στόχος της ισότητας των φύλων υποτάσσεται σταδιακά στο στόχο της ισότητας για όλους».²

Η καπιταλιστική κρίση που εκδηλώθηκε στις χώρες της ΕΕ οξύνει τη διαπάλη διαφόρων τμημάτων του κεφαλαίου για τον επιμερισμό των ζημιών που προέρχονται από αυτήν, το ύψος και την κατανομή των κρατικών ενισχύσεων. Όμως σε πολιτικό επίπεδο όλες οι εκδοχές της αστικής διαχείρισης, νεοφιλελεύθερες ή σοσιαλδημοκρατικές, έχουν αντιλαϊκό χαρακτήρα και δεν μπορούν να εξαλείψουν τις νομοτέλειες και τις αντιφάσεις της καπιταλιστικής παραγωγής. Η αστική τάξη της ΕΕ αναζητά το κατάλληλο μείγμα διαχείρισης που να μπορεί να ενσωματώσει τη λαϊκή δυσαρέσκεια από την έκρηξη της φτώχειας, της ανεργίας, της ανασφάλειας.

Στην πολιτική της ΕΕ για τις γυναίκες σήμερα κυριαρχεί η ρητορική των σοσιαλδημοκρατών και των οπορτουνιστών δεδομένης και της πλειοψηφίας τους στην αρμόδια Επιτροπή για την Ισότητα των Φύλων και τα Δικαιώματα της Γυναίκας του Ευρωκοινοβουλίου.

Οι αναλύσεις τους και οι προτάσεις τους δεν απέχουν από τις γενικότερες κατευθύνσεις της σοσιαλδημοκρατίας στην ΕΕ. Χαρακτηριστικό δε κείμενο που απηχεί τη ρητορική της σοσιαλδημοκρατίας είναι η Έκθεση³ της αρμόδιας Επιτροπής για τον αντίκτυπο της κρίσης στις γυναίκες. Η κρίση χαρακτηρίζεται ως «χρηματοπιστωτική και οικονομική, αλλά και κρίση της δημοκρατίας, της ισότητας, της κοινωνικής πρόνοιας και της ισότητας των δύο φύλων…».

Σαν πρώτη αιτία προβάλλεται η φεμινιστική άποψη ότι είναι «μια καταστροφή που προκλήθηκε από άνδρες», ενώ «οι γυναίκες, οι οποίες διαθέτουν γενικά ανώτερο επίπεδο προσόντων απ’ ό,τι οι άνδρες, πρέπει να συμμετέχουν πλήρως στη διαδικασία λήψης αποφάσεων στις σφαίρες της πολιτικής, της οικονομίας και των χρηματοοικονομικών, καθώς και στις συμφωνίες μεταξύ των κοινωνικών εταίρων». Αποκρύπτοντας επιμελώς τις πραγματικές αιτίες για τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες, δε φείδονται διαπιστώσεων για την«αυξανόμενη εκμετάλλευση των γυναικών», τη «χαμηλότερη συμμετοχή των μητέρων στην αγορά εργασίας», την «υπονόμευση του κράτους πρόνοιας», «τις μισθολογικές ανισότητες» που συνδέονται με την «ανάπτυξη άτυπων μορφών συμβάσεων».

Ως διέξοδο εκθειάζει τα μέτρα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την αντιμετώπιση της ανεργίας των νέων γυναικών, που όπως είναι γνωστό με τα προγράμματα κατάρτισης, μαθητείας και κοινωφελούς εργασίας τα ευρωπαϊκά μονοπώλια έχουν στα χέρια πιο πάμφθηνο εργατικό δυναμικό. Ταυτόχρονα ενσωματώνει και έναν αναγκαίο εκσυγχρονισμό, προβάλλοντας την ανάγκη για κατάρτιση και δια βίου μάθηση των γυναικών, για απόκτηση «νέων δεξιοτήτων στον τομέα των νέων τεχνολογιών». Προτείνει να γίνουν άμεσα επενδύσεις «σε οικονομικά προσιτές ποιοτικές υπηρεσίες - όπως στην ολοήμερη παιδική μέριμνα ή τη φροντίδα εξαρτώμενων προσώπων».

Επίσης, η προβολή της γυναικείας επιχειρηματικότητας είναι ένα σκαλοπάτι στην ένταξη των γυναικών στην εμπορευματική παραγωγή.

Θεωρεί «ότι οι διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις που θα προκύψουν από την αντιμετώπιση της τρέχουσας κρίσης αποτελούν ευκαιρία». Η λύση που προτείνεται βρίσκεται στην ευελφάλεια (ευελιξία με ασφάλεια), καθώς οι γυναίκες «αποτελούν σημαντικό δυναμικό για τη βελτίωση της ανταγωνιστικότητας και της απόδοσης των επιχειρήσεων».

Πέρα λοιπόν από τις όποιες διαπιστώσεις για το χτύπημα των δικαιωμάτων των γυναικών μέσα στην κρίση, στην πραγματικότητα συνολικά η ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία έχει υπογράψει και προωθεί τη στρατηγική «Ευρώπη 2020» και όλες τις κοινοτικές οδηγίες θωράκισης της ανταγωνιστικότητας των μονοπωλιακών ομίλων μέσα απ’ τη διασφάλιση φθηνότερης εργατικής δύναμης, ελαστικών εργασιακών σχέσεων προσωρινής απασχόλησης και νέων πεδίων ικανοποιητικής κερδοφορίας για το κεφάλαιο. Και αυτό αποτελεί και το επιστέγασμα της εν λόγω Έκθεσης που τονίζει ότι για την επίτευξη των στόχων της στρατηγικής «Ευρώπη 2020» απαιτείται «η απασχόλησή τους σε στρατηγικούς τομείς της ανάπτυξης, θεσπίζοντας συγκεκριμένα μέτρα για ευέλικτα ωράρια εργασίας, ίση αμοιβή, και μεταρρύθμιση των καθεστώτων φορολογίας και συνταξιοδότησης, καθώς επίσης μέτρα για τη διά βίου μάθηση προκειμένου να εξασφαλίζονται οι δεξιότητες και τα προσόντα που χρειάζονται».

 

ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ «ΕΥΡΩΠΗ 2020»

Η στρατηγική της ΕΕ, «Ευρώπη-2020», αξιοποιεί τις συνθήκες της καπιταλιστικής κρίσης για την ένταση της αντεργατικής επίθεσης του ευρωπαϊκού κεφαλαίου στην εργατική τάξη και στα άλλα λαϊκά στρώματα σε όλα τα κράτη-μέλη της. Κυρίως επιδιώκει να καθορίσει τους στρατηγικούς σχεδιασμούς των ευρωπαϊκών μονοπωλίων, στη φάση της καπιταλιστικής αναζωογόνησης, στον ανελέητο πόλεμο μεταξύ των ιμπεριαλιστικών κέντρων για το μοίρασμα των αγορών, τη βελτίωση της θέσης τους στο διεθνή μονοπωλιακό ανταγωνισμό.

Οι φόβοι του μονοπωλιακού κεφαλαίου για μείωση της κερδοφορίας του καθορίζουν και το μονόδρομο της στρατηγικής «Ευρώπη 2020», που δεν είναι άλλος από το τσάκισμα των εργατικών δικαιωμάτων σε ολόκληρη την ΕΕ.

Κεντρική θέση στην επίθεση του κεφαλαίου ενάντια στην εργατική τάξη αποκτά η διαβόητη «ευελφάλεια», σε συνδυασμό με τις διάφορες μορφές «διά βίου μάθησης», «κατάρτισης και επανακατάρτισης» και απόκτησης «δεξιοτήτων», αλλά και την κινητικότητα της εργατικής τάξης ανάμεσα στους διάφορους κλάδους και τομείς παραγωγής, καθώς και ανάμεσα στα διάφορα κράτη-μέλη της ΕΕ.

Οι στόχοι της στρατηγικής αυτής είναι:

• Το ποσοστό απασχόλησης του πληθυσμού ηλικίας 20-64 ετών να αυξηθεί από 69% σήμερα σε τουλάχιστον 75%, μεταξύ άλλων μέσω της μεγαλύτερης συμμετοχής των γυναικών, των ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας και της καλύτερης ενσωμάτωσης των μεταναστών στο εργατικό δυναμικό.

Ουσιαστικά μιλάνε για ελαστική χωρίς εργασιακά/ασφαλιστικά δικαιώματα «περιπλάνηση» φτηνού εργατικού δυναμικού προορισμένου να συνταξιοδοτηθεί στα 70 έτη.

Τον 21ο αιώνα με τέτοια άνοδο της τεχνολογίας θεωρούν επιτυχία να έχει απασχόληση το 75% του πληθυσμού όταν τον προηγούμενο αιώνα το σοσιαλιστικό κράτος είχε εξασφαλισμένη σταθερή εργασία με πλήρη δικαιώματα για το 100% του ικανού προς εργασία πληθυσμού.

Ως προς το στόχο της ΕΕ, γίνεται η εξής εκτίμηση της πορείας του: «Παρά την πρόοδο που σημειώθηκε, τα ποσοστά απασχόλησης στην Ευρώπη -κατά μέσο όρο 69% για άτομα ηλικίας 20-64 ετών- εξακολουθούν να είναι σημαντικά χαμηλότερα απ’ ό,τι σε άλλα μέρη του κόσμου. Το ποσοστό των γυναικών που εργάζονται ανέρχεται μόνο σε 63% έναντι 76% για τους άντρες. Μόνο το 46% των εργαζόμενων μεγαλύτερης ηλικίας (55-64) απασχολούνται σε σύγκριση με ποσοστό άνω του 62% στις ΗΠΑ και στην Ιαπωνία. Επιπλέον, οι Ευρωπαίοι κατά μέσο όρο εργάζονται 10% λιγότερες ώρες απ’ ό,τι οι εργαζόμενοι στις ΗΠΑ ή στην Ιαπωνία» ⁴.

Ταυτόχρονα τα επιτελεία της ΕΕ ανησυχούν για τη δημογραφική γήρανση, γιατί θεωρούν ότι η μείωση των εργαζόμενων οξύνει το πρόβλημα των ασφαλιστικών ταμείων, λόγω μείωσης του όγκου των εισφορών και αύξησης των δαπανών για συντάξεις, ιατροφαρμακευτική περίθαλψη και μακροχρόνια φροντίδα. Γι’ αυτό και προωθούν τη λεγόμενη «ενεργό γήρανση». Αναφέρεται χαρακτηριστικά: «Η δημογραφική γήρανση επιταχύνεται. Καθώς συνταξιοδοτείται η γενιά της έκρηξης των γεννήσεων (baby-boom), ο ενεργός πληθυσμός της ΕΕ θα αρχίσει να μειώνεται από το 2013/2014. Σήμερα ο αριθμός των ατόμων ηλικίας άνω των 60 ετών αυξάνεται με ρυθμό δύο φορές ταχύτερο απ’ ό,τι πριν από το 2007 - κατά περίπου δύο εκατομμύρια κάθε χρόνο σε σύγκριση με ένα εκατομμύριο προγενέστερα. Ο μικρότερος ενεργός πληθυσμός σε συνδυασμό με υψηλότερο ποσοστό συνταξιούχων θα επιβαρύνει με πρόσθετους περιορισμούς τα συστήματά μας κοινωνικής πρόνοιας»⁵.

• 3% του ΑΕΠ της ΕΕ πρέπει να επενδύεται σε Ε&Α (ενέργεια και ανάπτυξη).

Αναφέρονται στην «πράσινη ανάπτυξη», την προώθηση των «ανανεώσιμων πηγών ενέργειας», με γερή χρηματοδότηση των επιχειρηματιών προκειμένου να επενδύσουν στον κερδοφόρο γι’ αυτούς τομέα απασχολώντας ταυτόχρονα φτηνό, ανασφάλιστο εργατικό δυναμικό.

Ο αριθμός των ατόμων που κινδυνεύουν από φτώχεια πρέπει να μειωθεί κατά 20 εκατομμύρια.

Να σημειώσουμε πώς σήμερα πάνω από 85 εκατομμύρια Ευρωπαίοι βρίσκονται σε κατάσταση φτώχειας, τα περισσότερα είναι γυναίκες, ιδιαίτερα νέες γυναίκες ή ηλικιωμένες. Αυτό οφείλεται και στο γεγονός ότι έχουν αλλάξει οι συνθήκες της οικογενειακής συνοχής, έχει αυξηθεί η συγκέντρωση στα αστικά κέντρα, ιδιαίτερα νεότερων ηλικιών, ενώ παραμένουν οι υπερήλικες στα χωριά. Ταυτόχρονα η ανεργία, η ελαστική, επισφαλής εργασία, οι χαμηλοί μισθοί, οι πενιχρές συντάξεις, η επώδυνη φορολογία έχουν συντελέσει να αυξηθεί τα τελευταία 10 χρόνια δυσανάλογα ο αριθμός των γυναικών σε κατάσταση φτώχειας σε σύγκριση με τον αριθμό των ανδρών. Ο λόγος για τον οποίο έχουν στόχο τη μείωση της απόλυτης εξαθλίωσης των εργαζομένων είναι κυρίως η αναχαίτιση των λαϊκών αντιδράσεων.

Το ποσοστό των ατόμων που εγκαταλείπουν πρόωρα τη σχολική εκπαίδευση να είναι μικρότερο από 10% και τουλάχιστον 40% των νέων πρέπει να έχουν πτυχίο τριτοβάθμιας εκπαίδευσης.

Αυτό που ουσιαστικά ενδιαφέρει την ΕΕ είναι να «παράγεται» εργατικό δυναμικό που να υπηρετεί τους στόχους για άνοδο της ανταγωνιστικότητας και της κερδοφορίας των επιχειρήσεων, με κατάρτιση από τις μικρές ηλικίες και «δια βίου μάθηση» για τους πολλούς και πτυχία τριτοβάθμιας εκπαίδευσης πολλαπλής διαβάθμισης από τα ΑΕΙ - ΤΕΙ που λειτουργούν με ιδιωτικοοικονομικά κριτήρια.

Στους γενικότερους στόχους της στρατηγικής «Ευρώπη 2020» είναι ενταγμένη και η νέα ΚΑΠ 2014-2020. Οι επιδοτήσεις μειώνονται τουλάχιστον κατά 35%. Προωθείται η στροφή της γεωργίας σε πιο κερδοφόρες για το κεφάλαιο δραστηριότητες και στην «πράσινη οικονομία». Μεταφέρονται κονδύλια από την πραγματική παραγωγή σε δήθεν «φιλοπεριβαλλοντικές» δράσεις. Οι προσαρμογές στη χρηματοδότηση στοχεύουν στη συγκέντρωση της παραγωγής σε καπιταλιστικές αγροτικές επιχειρήσεις. Έτσι ασφυκτικά περιορίζονται τα περιθώρια αναπαραγωγής από τους μικρούς ακόμα και μεσαίους αγρότες, η δυνατότητα εισοδήματος επιβίωσης του φτωχού αγρότη με την οικογενειακή εκμετάλλευση.

 

ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΜΕΤΑΞΥ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΚΑΙ ΑΝΔΡΩΝ 2010-2015

Η στρατηγική της ΕΕ για την ισότητα για την πενταετία 2010-2015 αποτυπώνεται στη σχετική ανακοίνωση6 της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, η οποία συνοπτικά παρουσιάζει τις κύριες κατευθύνσεις της πολιτικής της που αναλύονται πιο διεξοδικά σε Εκθέσεις της Επιτροπής για τα Δικαιώματα της Γυναίκας.

Η στρατηγική για την ισότητα συνδέεται άμεσα με την επίτευξη των στόχων της στρατηγικής «Ευρώπη 2020», όπως τονίζει το σχετικό κείμενο. Για να επιτευχθεί «η έξυπνη, βιώσιμη και χωρίς αποκλεισμούς ανάπτυξη, η δεξαμενή δυναμικότητας και ταλέντου των γυναικών χρειάζεται να χρησιμοποιηθεί σε μεγαλύτερη έκταση και πιο αποτελεσματικά».

Η εν λόγω στρατηγική προτάσσει πέντε περιοχές προτεραιότητας και μία που αφορά οριζόντια ζητήματα.

1. ΙΣΟΤΙΜΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΑΝΕΞΑΡΤΗΣΙΑ

• Εδώ γίνεται ειδική αναφορά στο ζήτημα της απασχόλησης των γυναικών. Θεωρείται ότι υπήρξε πρόοδος στη συμμετοχή των γυναικών στην αγορά εργασίας κατά τη διάρκεια της τελευταίας δεκαετίας, με τη γυναικεία απασχόληση να φτάνει στο 62,5%. Οι γυναίκες κάλυψαν τις 9,8 εκατ. θέσεις από τις συνολικά 12,5 εκατ. πρόσθετες θέσεις απασχόλησης μεταξύ του 2000 και του 2009. Αποσιωπούν βέβαια το γεγονός ότι οι θέσεις αυτές κατά το μεγαλύτερο ποσοστό είναι θέσεις ελαστικής απασχόλησης. Στην Ελλάδα οι ευέλικτες μορφές εργασίας κατέχουν το 21% το 2009, ενώ φτάνουν στο 45% το 2012 και οι συμβάσεις πλήρους εργασίας από 79% επί του συνόλου που ήταν το 2009 μειώνονται σε 55% το 2012. Εκτιμάται ότι «αυτή η αυξημένη συμμετοχή συνέβαλε στην οικονομική ανάπτυξη της ΕΕ».

Είναι αποκαλυπτική δε η αιτιολόγηση της ανάγκης απασχόλησης περισσότερων γυναικών:

- Μείωση της πίεσης στα δημόσια οικονομικά και στα συστήματα κοινωνικής προστασίας,

- διεύρυνση της βάσης του ανθρώπινου κεφαλαίου,

- αύξηση της ανταγωνιστικότητας.

Επομένως η με τους νέους όρους αύξηση της απασχόλησης των γυναικών μειώνει τις δαπάνες κοινωνικής πολιτικής (επιδόματα ανεργίας κλπ.), οδηγεί συνολικά σε φθηνότερη εργατική δύναμη, αυξάνει συνολικά το ποσοστό εκμετάλλευσης της εργατικής τάξης και τελικά καθιστά τα ευρωπαϊκά μονοπώλια πιο ανταγωνιστικά στα πλαίσια του διεθνούς ανταγωνισμού.

Για να επιτευχθεί ο στόχος της στρατηγικής «Ευρώπη 2020» για ποσοστό απασχόλησης 75% για γυναίκες και άντρες πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη έμφαση στην εργασία γυναικών «μεγαλύτερης ηλικίας, μονών γονέων, γυναικών με αναπηρία, διακινούμενων γυναικών και γυναικών από εθνοτικές μειονότητες». Οι γυναίκες λοιπόν πρέπει να εργάζονται ως τα βαθιά γεράματα. Να αποτελούν μηχανές παραγωγής υπεραξίας καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής τους και όχι για ένα παραγωγικό διάστημα μόνο. Προωθείται σε όλα τα κράτη μέλη η πλήρης κατάργηση μειωμένων συνταξιοδοτικών ορίων για τις γυναίκες. Το ίδιο πρόκειται να συμβεί και με αυτές που λόγω αναπηρίας αδυνατούν να εργαστούν. Η ΕΕ επιτάσσει να μπουν στην παραγωγή με κάθε κόστος γι αυτές και την υγεία τους. Το κράτος των καπιταλιστών επιδιώκει να ελαχιστοποιήσει τις δαπάνες πρόνοιας.

Ταυτόχρονα η ειδικευμένη γυναικεία εργασία, με όρους «ευελιξίας» αποτελεί πηγή πρόσθετης υπεραξίας για τους καπιταλιστές.

Το παραπάνω ισχύει πολύ περισσότερο σήμερα, που τόσο στην Ελλάδα, όσο και στις άλλες χώρες της ΕΕ οι γυναίκες αντιπροσωπεύουν μεγάλο μέρος των αποφοίτων της ανώτατης εκπαίδευσης και επομένως σημαντικό μέρος του επιστημονικού εργατικού δυναμικού. Είναι, με άλλα λόγια, εύλογο το κεφάλαιο να επιδιώκει να μη μένει το εργατικό αυτό δυναμικό παροπλισμένο, αλλά να εντάσσεται στην παραγωγή ώστε να συμβάλει στην κερδοφορία του. Είναι χαρακτηριστική η τοποθέτηση της ΓΓΙΦ Βάσως Κόλλια στην Επιτροπή Γυναικών του Ευρωκοινοβουλίου ενόψει της Ελληνικής Προεδρίας: «εάν οι γυναίκες της Ευρώπης απασχολούνταν στο χώρο της ψηφιακής οικονομίας εξίσου με τους άνδρες, το Ευρωπαϊκό Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν θα αυξανόταν ετησίως κατά 9 δις ευρώ».

Παράλληλα φροντίζουν να καλλιεργούν αυταπάτες στις γυναίκες των λαϊκών στρωμάτων πως οι πολιτικές που «ενθαρρύνουν» την είσοδό τους στην αγορά εργασίας, μπορούν να συμβάλουν στην «ανάπτυξη», από την οποία θα ωφεληθούν υποτίθεται και οι ίδιες. Από τη μια, θέλουν να αξιοποιήσουν τις γυναίκες σαν μοχλό στην επίθεση στα δικαιώματα των εργαζομένων και των οικογενειών τους και, από την άλλη, να τις χειραγωγήσουν να δέχονται με περηφάνια το ρόλο της «σωσίβιας λέμβου» για τα κέρδη των μονοπωλίων στις συνθήκες της κρίσης. Για την απασχόληση των ηλικιωμένων γυναικών που προωθούν, εξωραϊζουν την πολιτική τους χρησιμοποιώντας φράσεις όπως η «ενεργός γήρανση», για να πείσουν τις γυναίκες για τη χρησιμότητα αυτής της απασχόλησης και για τις ίδιες. Η δουλειά μέχρι τον τάφο πρέπει να παρουσιαστεί με θετικό πρόσημο για να γίνει και αποδεκτή.

Σύμφωνα με τη στρατηγική 2010-2015 «οι γυναίκες συνεχίζουν να φέρουν δυσανάλογο μέρος των ευθυνών που συνεπάγεται μια οικογένεια». Ισχυρίζεται ότι εκεί που τα κράτη μέλη έχουν θεσπίσει πολιτικές συμβιβασμού εργασίας και ιδιωτικής ζωής υπάρχει υψηλό ποσοστό γυναικών και ανδρών που εργάζονται και σχετικά βιώσιμοι ρυθμοί γεννήσεων. Θεωρεί ότι έχει επιτευχθεί πρόοδος σ’ αυτόν τον τομέα μέσω των Οδηγιών για τη γονική άδεια και για την εφαρμογή της αρχής της ίσης μεταχείρισης ανδρών και γυναικών που ασκούν αυτοτελή επαγγελματική δραστηριότητα. Οι προσπάθειες που λέγεται ότι θα καταβληθούν σ’ αυτόν τον τομέα συνοψίζονται στο εξής: «ιδιαίτερη προσοχή στη διαθεσιμότητα προσιτής φροντίδας με υψηλή ποιότητα».

Αντί λοιπόν τα κράτη μέλη της ΕΕ να διαθέτουν δημόσιους και δωρεάν παιδικούς σταθμούς για όλα τα παιδιά και δωρεάν κοινωνικές υπηρεσίες για τους ηλικιωμένους και τα άτομα με ειδικές ανάγκες, στην καλύτερη περίπτωση αυτές οι υπηρεσίες θα είναι «προσιτές» δηλαδή σχετικά πιο φθηνές, όμως δεν θα πάψουν ποτέ να είναι εμπόρευμα και πεδίο κερδοφορίας για το κεφάλαιο. Όλα λειτουργούν στην ΕΕ με αυτό το κριτήριο.

• Η προώθηση της γυναικείας επιχειρηματικότητας αποτελεί επίσης βασική κατευθυντήρια γραμμή, ενώ για τις νέες γυναίκες πρέπει να δοθεί «έμφαση στην επιχειρηματικότητα ως μιας από τις βασικές δεξιότητες που θα πρέπει να διδάσκονται στα σχολεία».

Η «γυναικεία επιχειρηματικότητα» χρησιμοποιείται από την ΕΕ αφενός ως προσωρινό εργαλείο σχετικής μείωσης της ανεργίας και αφετέρου για να προετοιμάζεται η συγκεντροποίηση. Ταυτόχρονα όλα αυτά επενδύονται ιδεολογικά με τους ισχυρισμούς ότι επιβραβεύεται η ατομική πρωτοβουλία, η εργατικότητα, η επιχειρηματικότητα, ότι είναι δυνατόν η καθεμιά να γίνει επιχειρηματίας, ιδιοκτήτρια, μέτοχος και ανώτερο στέλεχος καπιταλιστικών επιχειρήσεων. Πίσω από τη «βιτρίνα» της «γυναικείας επιχειρηματικότητας» βρίσκεται η πραγματικότητα που βιώνουν οι αυτοαπασχολούμενες, που βρίσκεται πολύ μακριά από την εικόνα της «γυναίκας επιχειρηματία», που έχει «τη δική της επιχείρηση», εργάζεται «χωρίς αφεντικό πάνω από το κεφάλι της» και ασχολείται με ένα αντικείμενο που ανταποκρίνεται «στα ενδιαφέροντα και τις κλίσεις» της. Οι αυτοαπασχολούμενες στην πραγματικότητα παλεύουν να επιβιώσουν σε συνθήκες φορολεηλασίας και ανταγωνισμού με τις μεγάλες καπιταλιστικές επιχειρήσεις. Το δικαίωμά τους στη μητρότητα δεν υποστηρίζεται ούτε από στοιχειώδεις παροχές, δεν έχουν δικαίωμα σε άδειες και επιδόματα. Αντιμετωπίζουν τον κίνδυνο να βάλουν λουκέτο και να βρεθούν άνεργες αλλά και πνιγμένες σε χρέη και οφειλές.

Η προώθηση της «κινητικότητας» των εργαζομένων, γεωγραφικής, επαγγελματικής και εκπαιδευτικής, αποτελεί στρατηγικό στόχο για την ΕΕ και τις κυβερνήσεις των χωρών - μελών της. Το πρότυπο του εργαζόμενου που μεταφέρεται από χώρα σε χώρα σε αναζήτηση μιας θέσης εργασίας ή πρακτικής άσκησης, που αλλάζει επάγγελμα και κλάδο ανάλογα με τις μεταβαλλόμενες ανάγκες των μονοπωλιακών ομίλων, αφορά εξίσου γυναίκες και άντρες. Στην περίπτωση όμως των γυναικών, η ΕΕ διαπιστώνει μεγαλύτερες καθυστερήσεις και πρόσθετες δυσκολίες που πρέπει να ξεπεραστούν. Επισημαίνει ότι «το ποσοστό απασχόλησης των διακινούμενων γυναικών είναι χαμηλό ειδικά κατά τα τρία πρώτα έτη στη χώρα υποδοχής» και απαιτείται η«διευκόλυνση της ένταξής τους, καθώς και η πρόσβαση στην εκπαίδευση και την υγειονομική περίθαλψη». Αναφορά γίνεται και στη σχετική Έκθεση της Επιτροπής του Ευρωκοινοβουλίου για τα Δικαιώματα των Γυναικών και την Ισότητα των Φύλων.⁷

Ο στόχος για αύξηση της κινητικότητας των εργαζομένων δεν είναι καινούργια υπόθεση αλλά μπορεί κανείς να τον βρει στα ίδια τα θεμέλια πάνω στα οποία έχει χτιστεί η ΕΕ. Έτσι, η Συνθήκη του Μάαστριχτ, ήδη από το 1992, προέβλεπε την ελευθερία κίνησης προσώπων, με άλλα λόγια την ελεύθερη κίνηση εργατικού δυναμικού στην ενιαία ευρωενωσιακή αγορά. Η Έκθεση τονίζει ότι «η επαγγελματική κινητικότητα αποτελεί στρατηγικό στόχο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, από τη στιγμή που αυξάνει την αποτελεσματικότητα της ενιαίας αγοράς». Η άρση των εμποδίων και η ενθάρρυνση της εργασιακής κινητικότητας απασχολεί σταθερά την ΕΕ, τα κράτη-μέλη της και φυσικά τους επιχειρηματικούς ομίλους, αφού διασφαλίζει την κίνηση της εργατικής δύναμης με βάση τις ανάγκες του κεφαλαίου, ανεξάρτητα από τον τόπο καταγωγής και διαμονής των εργαζομένων.

Όπως επισημαίνει η Έκθεση, «υπάρχουν σημαντικές διαφορές μεταξύ των δύο φύλων ως προς την κινητικότητα των εργαζομένων εντός της ΕΕ, με τους άνδρες να μετακομίζουν λόγω εργασίας ή επαγγελματικής μετάθεσης εκτός έδρας συχνότερα από τις γυναίκες», συγκεκριμένα σε ποσοστό 44% έναντι 27% αντίστοιχα, όπως εκτιμά. Ανάμεσα στα εμπόδια που δυσκολεύουν τη μετακίνηση των γυναικών ώστε να εργαστούν σε άλλες χώρες της ΕΕ από αυτή στην οποία διαμένουν, η Επιτροπή εντοπίζει παράγοντες που σχετίζονται με την οικογένεια, όπως τις σημαντικές αποκλίσεις από το ένα κράτος - μέλος στο άλλο όσον αφορά τα οικογενειακά επιδόματα, τις παροχές παιδικής μέριμνας και τις υπηρεσίες που σχετίζονται με τη φροντίδα άλλων εξαρτωμένων ατόμων. Στο κείμενο της Έκθεσης δεν αποτυπώνεται κανένας προβληματισμός για τις επιπτώσεις της κινητικότητας στη ζωή της οικογένειας και στην ομαλή ψυχοκοινωνική ανάπτυξη των παιδιών της. Κι αυτό παρά το γεγονός ότι οι αρνητικές επιπτώσεις για τα παιδιά υπάρχουν είτε αυτά αναγκάζονται να μείνουν στη χώρα καταγωγής, μακριά από τους γονείς τους, είτε τους ακολουθούν στην εργασιακή περιπλάνηση αλλάζοντας συχνά χώρα και περιβάλλον.

Το ενδιαφέρον της ΕΕ, για τους σχετικούς με την οικογένεια παράγοντες που εμποδίζουν την κινητικότητα, δηλώνει από τη μια την ανάγκη για ένα ελάχιστο επίπεδο υπηρεσιών, προκειμένου να είναι δυνατή η εργασιακή κινητικότητα των γυναικών. Οι όποιες υπηρεσίες δεν παρέχονται δωρεάν ούτε έχουν καθολικό χαρακτήρα για τις εργαζόμενες και τις οικογένειές τους, αλλά κριτήριο για την ύπαρξή τους είναι η διευκόλυνση της απασχόλησης των γυναικών σε όποιο κλάδο ή χώρα και για όσο χρονικό διάστημα τη χρειάζεται το κεφάλαιο. Από την άλλη, οδηγεί στο συμπέρασμα πως σε κάθε κράτος-μέλος οι παροχές δεν πρέπει να αποτελούν «αντικίνητρο», δεν πρέπει δηλαδή να εμποδίζουν την εργασιακή μετακίνηση των εργαζόμενων από χώρα σε χώρα. Αξίζει να υπενθυμίσουμε ότι αυτή η εκτίμηση έχει ήδη διατυπωθεί για το ζήτημα της ιδιόκτητης κατοικίας: Το υψηλό ποσοστό ιδιοκατοίκησης που καταγράφεται στη χώρα μας σε σύγκριση με άλλα κράτη της ΕΕ, χαρακτηρίζεται ως εμπόδιο στην κινητικότητα των εργαζομένων. Με το ίδιο σκεπτικό, μπορεί να μπει στο στόχαστρο κάθε υπηρεσία ή παροχή, όπως για παράδειγμα το δημόσιο σύστημα Υγείας, οι παιδικοί σταθμοί, οι άδειες και τα επιδόματα για τις μητέρες και γενικότερα για τους γονείς, ως παράγοντας που λειτουργεί ανασταλτικά στην κινητικότητα.

• Στις Ενέργειες που προτάσσει η Επιτροπή γι’ αυτόν τον τομέα αξιοσημείωτη είναι η «υποστήριξη της στρατηγικής Ευρώπη 2020 μέσω κατάλληλων εθνικών μέτρων, μέσω των διαρθρωτικών ταμείων και χρηματοδοτικών προγραμμάτων όπως το 7ο πρόγραμμα πλαίσιο για την έρευνα». Είναι χαρακτηριστικό ότι η ΕΕ δίνει 46 δις ευρώ σε μονοπωλιακούς ομίλους με τα διάφορα προγράμματα για την «απασχόληση, την κατάρτιση» των νέων ανέργων. Στην Ελλάδα έφτασαν τα 517εκατομμύρια ευρώ οι κοινοτικές επιδοτήσεις για την αντιμετώπιση δήθεν της ανεργίας των νέων. Ο ΟΑΕΔ εξελίσσεται σε επίσημο κρατικό δουλέμπορο. Δίπλα του μπλέκουν διάφορα αρπαχτικά όπως τα Κέντρα Επαγγελματικής Κατάρτισης (ΚΕΚ) και διάφορες Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις (ΜΚΟ), πλήθος εταιρειών που παρέχουν προσωρινά απασχόληση, οι λεγόμενες εταιρίες επινοικίασης εργαζομένων, κάνουν χρυσές δουλειές.

2. ΙΣΗ ΑΜΟΙΒΗ ΓΙΑ ΙΣΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΙΑ ΙΣΟΤΙΜΗΣ ΑΞΙΑΣ

Εδώ εντοπίζεται το χάσμα της αμοιβής μεταξύ ανδρών και γυναικών το οποίο παραμένει στο 17,8 %. Τα αίτια που προβάλλουν είναι τα εξής:

- Χάσμα μεταξύ ανδρών και γυναικών στο μορφωτικό επίπεδο και την επαγγελματική εξέλιξη.

- Εργασία των γυναικών σε τομείς όπως η υγειονομική περίθαλψη, η εκπαίδευση και η δημόσια διοίκηση που χαρακτηρίζονται «χαμηλότερης αξίας».

- Οι γυναίκες εργάζονται σε μεγαλύτερο ποσοστό σε καθεστώς μερικής απασχόλησης ή βάσει άτυπων συμβάσεων.

Η υποκρισία της ΕΕ σε όλο της το μεγαλείο, όταν προωθεί τις ευέλικτες εργασιακές σχέσεις και τη μερική απασχόληση, όταν τα νέα κορίτσια, σύμφωνα με δικά της στοιχεία, εγκαταλείπουν ολοένα και περισσότερο το σχολείο, να κάνει λόγο για διαφορά μορφωτικού επιπέδου και διαφορά αμοιβής!

Επίσης πρέπει να σημειώσουμε ότι σε σχέση με παλιότερα η μερική απασχόληση αντιμετωπίζεται με έναν σκεπτικισμό. Ενδέχεται αυτό να σχετίζεται με την προσπάθεια των σοσιαλδημοκρατικών δυνάμεων που προΐστανται στα ζητήματα της ισότητας, να συσκοτίσουν και να παραπλανήσουν αναφορικά με την πολιτική που στηρίζουν. Ενώ επί χρόνια εφάρμοσαν με την ίδια συνέπεια μαζί με τα φιλελεύθερα αστικά κόμματα τις ρυθμίσεις που ήταν αναγκαίες για το κεφάλαιο προκειμένου να μειώσει την τιμή της εργατικής δύναμης, σήμερα δήθεν τις καταγγέλλει.

Αυτός είναι ο εναλλακτικός ρόλος της στη διάσωση της καπιταλιστικής βαρβαρότητας. Βέβαια ο δήθεν προβληματισμός τους φτάνει μέχρι εκεί που δεν πλήττονται τα συμφέροντα «των κοινωνικών εταίρων», δηλαδή των επιχειρηματικών ομίλων που μέσω του «κοινωνικού διαλόγου» επιβάλλουν τις κάθε είδους κερδοφόρες γι’ αυτούς ευέλικτες εργασιακές σχέσεις.

3. ΙΣΟΤΗΤΑ ΣΤΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΛΗΨΗΣ ΑΠΟΦΑΣΕΩΝ

Επισημαίνεται ότι οι γυναίκες υποεκπροσωπούνται στα Κέντρα Λήψης Αποφάσεων. Κατά μέσο όρο μόνο ένα στα τέσσερα μέλη των εθνικών κοινοβουλίων, των υπουργικών συμβουλίων είναι γυναίκα.

Η πολιτική της ΕΕ για αύξηση της συμμετοχής των γυναικών στα ΚΛΑ είναι μια καθαρά αστική πολιτική, η οποία προβάλλεται ως δήθεν γενική πολιτική υπέρ των γυναικών, ανεξαρτήτως ταξικότητας. Η πραγματικότητα, όμως είναι διαφορετική. Η διεύρυνση της γυναικείας συμμετοχής στο ΚΛΑ αφορά τις γυναίκες της αστικής τάξης, που δεν μπορούν, ούτε και θέλουν να εκφράσουν τα προβλήματα των γυναικών των λαϊκών στρωμάτων, παρά εκφράζουν τα συμφέροντα της τάξης τους, αφού πρόκειται για όργανα που σχεδιάζουν, υλοποιούν και προπαγανδίζουν την εξουσία της αστικής τάξης. Επομένως, όσο και να αυξάνεται το ποσοστό συμμετοχής των γυναικών της αστικής τάξης στους θεσμούς της ΕΕ και των κρατών-μελών της, η ουσία της πολιτικής δεν αλλάζει. Άλλωστε τα πλέον αντιλαϊκά και αντιδραστικά μέτρα, όχι μόνο για τις γυναίκες αλλά για το σύνολο των εργαζομένων, έχουν προωθηθεί και προωθούνται και από γυναίκες που βρίσκονται στα ΚΛΑ. Για να μη μιλήσουμε για το ρόλο των γυναικών πολιτικών στις μεγάλες ιμπεριαλιστικές επεμβάσεις του 21ου αιώνα.

Το νέο ζήτημα όμως με το οποίο καταπιάνεται ιδιαίτερα αυτή η ενότητα αφορά τη συμμετοχή των γυναικών στα όργανα διοίκησης των επιχειρήσεων. Εκφράζεται έντονη δυσαρέσκεια γιατί στις επιχειρήσεις η αναλογία των γυναικών είναι ακόμη μικρότερη. Μόλις το 1/10 των μελών των ΔΣ των μεγαλύτερων εταιρειών στην ΕΕ και μόλις το 3% των Προέδρων των ΔΣ είναι γυναίκες. Σε πρόσφατη δε Έκθεση της Επιτροπής έχει τεθεί στόχος από 16,6% που υπολογίζεται σήμερα να φτάσει στο 40% μέχρι το 2020.

Το ενδιαφέρον δεν επικεντρώνεται γενικά στις επιχειρήσεις, αλλά σε μια συγκεκριμένη κατηγορία τους: Στην κατηγορία των «μεγάλων εταιρειών», σύμφωνα με τα κριτήρια που θέτει η ΕΕ, δηλαδή στις εισηγμένες στο χρηματιστήριο εταιρείες με τουλάχιστον 250 εργαζόμενους και ετήσιο κύκλο εργασιών πάνω από 50 εκατομμύρια ευρώ. Η όλη συζήτηση λοιπόν αφορά τη συμμετοχή των αστών γυναικών στη διοίκηση των επιχειρήσεων. Πρόκειται για μια προσαρμογή, έναν εκσυγχρονισμό μέσα στους κόλπους της αστικής τάξης, για τον οποίον βέβαια πρωτοστατούν οι αστές γυναίκες.

Όπως φαίνεται η προώθηση γυναικών στις στελεχικές θέσεις των μεγάλων εταιρειών αποτελεί προτεραιότητα για το επόμενο χρονικό διάστημα γιατί όπως επισημαίνεται «υπάρχει θετικός συσχετισμός μεταξύ της ύπαρξης γυναικών σε ηγετικές θέσεις και των επιδόσεων της επιχείρησης». Επομένως οι μετρήσεις δείχνουν ότι οι γυναίκες στις ανώτερες στελεχικές θέσεις φέρνουν περισσότερα κέρδη γι αυτό και πρέπει να αξιοποιηθούν αναλόγως.

«Η διασφάλιση της επαγγελματικής εξέλιξης των γυναικών ως ανώτατων στελεχών δεν είναι απλώς δίκαιη, αλλά και ορθή για την οικονομική ανταγωνιστικότητα της Ευρώπης. Έχει αποδειχθεί βάσει μελετών ότι οι εταιρείες με περισσότερο ισόρροπη εκπροσώπηση των δύο φύλων έχουν καλύτερα αποτελέσματα από τους ανταγωνιστές τους»8, εξηγεί η Ευρωπαϊκή Επιτροπή σε σχετικό κείμενό της, ενώ η ελληνίδα ΓΓΙΦ, Βάσω Κόλλια είπε χαρακτηριστικά σε ομιλία της ενόψει της Ελληνικής Προεδρίας «η συμμετοχή των γυναικών στην ηγεσία των επιχειρήσεων συνδέεται με αυξημένη κερδοφορία».

Από τη μια, το ενδιαφέρον αφορά τους μεμονωμένους επιχειρηματικούς ομίλους, που επιδιώκουν να βελτιώσουν τις οικονομικές επιδόσεις τους. Από την άλλη, αφορά συνολικά την ΕΕ, που αποσκοπεί να ενισχύσει την ανταγωνιστικότητα της οικονομίας της. Σε αυτό το φόντο, η υποαξιοποίηση των προσόντων των υψηλά ειδικευμένων και έμπειρων γυναικών αποτελεί «απώλεια δυνατότητας οικονομικής ανάπτυξης» και η απουσία γυναικών από τα ανώτερα κλιμάκια της διοίκησης των επιχειρήσεων θεωρείται σπατάλη «ανθρώπινου κεφαλαίου».

Οι επιχειρηματικοί όμιλοι υπολογίζουν στις οικονομικές δυνατότητες που ανοίγονται από τη χρησιμοποίηση του «αναξιοποίητου» γυναικείου δυναμικού. Έχουν κάθε λόγο να θέλουν να αξιοποιήσουν στη στελέχωσή τους το μέρος εκείνο των γυναικών που διαθέτουν το επίπεδο μόρφωσης και προσόντων που χρειάζονται. Ιδιαίτερα στις σημερινές συνθήκες, αυτή η ανάγκη γίνεται εντονότερη, καθώς οι εργαζόμενες έχουν κατά μέσο όρο υψηλότερο επίπεδο μόρφωσης από τους άντρες συναδέλφους τους. Συγκεκριμένα, σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, οι εργαζόμενες είναι απόφοιτοι τριτοβάθμιας εκπαίδευσης σε ποσοστό 34% έναντι του 28% των αντρών. Μάλιστα, η υποεκπροσώπηση των γυναικών στα υψηλότερα επίπεδα των επιχειρήσεων χαρακτηρίζεται ως μη επιστροφή της «επένδυσης» που έχει γίνει για την εκπαίδευσή τους σε βάρος των επιχειρήσεων.

Τέλος, στο ίδιο μοτίβο και για τους ίδιους λόγους επισημαίνεται ότι παρά το στόχο που έθεσε η ΕΕ το 2005 προκειμένου «το 25% των ηγετικών θέσεων στο δημόσιο τομέα έρευνας να κατέχεται από γυναίκες, μέχρι τώρα μόνο το 19% των τακτικών καθηγητών στα πανεπιστήμια είναι γυναίκες». Τονίζεται ότι η ανισότητα στον τομέα της επιστήμης και της έρευνας «συνεχίζει να αποτελεί σημαντικό εμπόδιο για τον ευρωπαϊκό στόχο ανάπτυξης της ανταγωνιστικότητας».

Αν και όλα αυτά δημιουργούν ένα κλίμα αναστροφής της γενικής συμπεριφοράς του παρελθόντος σε βάρος των γυναικών, δεν αλλάζει η ταξική ουσία της εκμετάλλευσης και κοινωνικής αδικίας.

Παράλληλα, η «καμπάνια» γύρω από το συγκεκριμένο ζήτημα αξιοποιείται σαν εργαλείο αποπροσανατολισμού και χειραγώγησης των γυναικών των λαϊκών στρωμάτων. Η αύξηση της συμμετοχής των γυναικών στα ανώτερα κλιμάκια της διοίκησης των επιχειρηματικών ομίλων αναγορεύεται σε βήμα προς την «ισότητα των φύλων» και την ίδια στιγμή οι διευθύντριες, τα μεγαλοστελέχη και οι μέτοχοι των επιχειρηματικών ομίλων, δηλαδή οι αστές που εκμεταλλεύονται τους εργαζόμενους και τις εργαζόμενες, προβάλλονται σαν πρότυπα στις εργαζόμενες και τις άνεργες γυναίκες.

4. ΑΞΙΟΠΡΕΠΕΙΑ, ΑΚΕΡΑΙΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΤΕΡΜΑΤΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΒΙΑΣ ΜΕ ΒΑΣΗ ΤΟ ΦΥΛΟ

• Εδώ καταπιάνεται καταρχήν με το γνωστό θέμα της βίας αναφέροντας ότι τα είδη της βίας που αφορούν τις γυναίκες είναι τα εξής: ενδοοικογενειακή βία, σεξουαλική παρενόχληση, βιασμός, σεξουαλική βία κατά τη διάρκεια συρράξεων, επιβλαβείς εθιμικές και παραδοσιακές πρακτικές όπως ο ακρωτηριασμός των γεννητικών οργάνων, οι αναγκαστικοί γάμοι και τα εγκλήματα τιμής.

Πρόκειται για ακραίες μορφές βίας ενάντια στις γυναίκες, που βέβαια σε μεγαλύτερο βαθμό επιβιώνουν στις πιο φτωχές και εκμεταλλευόμενες κοινωνικές δυνάμεις, κυρίως στην εργατική τάξη, όπου η βία του ανδρικού φύλου συνδυάζεται με τη βία του καπιταλιστή προς την εργάτρια, μισθωτή κλπ.

• Δεύτερο σημείο αυτής της περιοχής της στρατηγικής είναι η υγεία. Επισημαίνεται ότι πρέπει να εξασφαλιστούν κοινωνικές και υγειονομικές υπηρεσίες που να καλύπτουν τις ιδιαίτερες ανάγκες γυναικών και ανδρών.

Πρόκειται για διακήρυξη η οποία βρίσκεται σε ολοφάνερη αντίθεση με την πραγματικότητα της ΕΕ. Εδώ εμφανίζεται με τον πιο κραυγαλέο τρόπο η αντίφαση ανάμεσα στις σύγχρονες ανάγκες της αναπαραγωγής της εργατικής δύναμης από την μια και της εμπορευματοποίησης των σύγχρονων υγειονομικών εργασιών από την άλλη. Αυτή η αντίφαση βρίσκεται στον πυρήνα της νομοτελειακής κίνησης της ΕΕ και δεν αντιμετωπίζεται με τους σημερινούς ψιθύρους της σοσιαλδημοκρατίας μέσα στις αντίστοιχες επιτροπές του ευρωκοινοβουλίου.

Στην ΕΕ ο τομέας της αναπαραγωγικής υγείας, του προγεννητικού ελέγχου, της εγκυμοσύνης και του τοκετού έχει μετατραπεί σε «φιλέτο» για τις επιχειρήσεις στον κλάδο της Υγείας και αναγκάζουν τις γυναίκες και τα νέα ζευγάρια να ακριβοπληρώνουν ή να στερούνται τις υπηρεσίες αυτές.

Το γεγονός αυτό αποτυπώνεται σε ένα βαθμό και στο κείμενο Έκθεσης «σχετικά με τη σεξουαλική και αναπαραγωγική υγεία και τα συναφή δικαιώματα»⁹ της Επιτροπής Δικαιωμάτων των Γυναικών και Ισότητας των Φύλων του Ευρωκοινοβουλίου, που τελικά καταψηφίστηκε από το Ευρωκοινοβούλιο. Ανάμεσα σε όσα διαπιστώνει, περιλαμβάνονται η μείωση από τα κράτη μέλη της ΕΕ των παροχών που σχετίζονται με την«πρόσβαση των γυναικών σε ετήσιο γυναικολογικό έλεγχο και εξετάσεις μαστογραφίας». Ακόμα, σημειώνει πως σχεδόν στο ένα τρίτο των κρατών-μελών, τα αντισυλληπτικά δεν καλύπτονται από τη δημόσια ασφάλιση Υγείας, πράγμα που εμποδίζει ιδιαίτερα στις γυναίκες με χαμηλό εισόδημα να κάνουν χρήση τους. Επιπλέον, σε τρία κράτη-μέλη, στην Πολωνία, στην Ιρλανδία και στη Μάλτα, δεν επιτρέπεται η έκτρωση, εκτός από πολύ περιορισμένες περιπτώσεις. Η απαγόρευση αυτή είναι βέβαια εύκολο να αρθεί για τις γυναίκες που διαθέτουν χρήματα. Η ίδια η Έκθεση υπογραμμίζει πως στις περιπτώσεις των χωρών αυτών «δημιουργούνται καταστάσεις ανισότητας και διακρίσεων, δεδομένου ότι, όταν πρόκειται για εθελούσια διακοπή της κύησης, υπάρχουν δύο κατηγορίες γυναικών: αφ’ ενός, οι γυναίκες που είναι σε θέση να καλύψουν τα έξοδα της έκτρωσης και του ταξιδιού προς οποιαδήποτε χώρα της Ευρώπης όπου η έκτρωση είναι προσιτή και νόμιμη, ώστε να μπορέσουν να υποβληθούν στην επέμβαση ελεύθερα και νόμιμα με όλες τις υγειονομικές εγγυήσεις και, αφ’ ετέρου, οι γυναίκες που δε διαθέτουν τους απαραίτητους οικονομικούς πόρους και υποχρεούνται να καταφύγουν στην πρακτική της παράνομης έκτρωσης, σαν να ήταν εγκληματίες, θέτοντας την υγεία και τη ζωή τους σε σοβαρό κίνδυνο».

Δίπλα στις διαπιστώσεις η Επιτροπή, στην οποία πλειοψηφούν οι δυνάμεις της σοσιαλδημοκρατίας και του οπορτουνισμού, αξιοποιεί την ευκαιρία για να αντιπαρατεθεί με τις φιλελεύθερες και πλειοψηφούσες δυνάμεις στο Ευρωκοινοβούλιο. Έτσι, κάνει λόγο για τα «μέτρα λιτότητας τα οποία επιβάλλονται στα κράτη μέλη από τα θεσμικά όργανα της ΕΕ» και για το «καταστροφικό αντίκτυπο» που έχουν για τις γυναίκες και τα αναπαραγωγικά τους δικαιώματα. Στην ουσία, όμως, και η δική της πρόταση κινείται στις ίδιες ράγες. Συμπεραίνει, για παράδειγμα, την «ανάγκη για παροχή οικονομικά προσιτών, ευπρόσιτων, αποδεκτών και ποιοτικών υπηρεσιών». Στο σύνολό τους οι δυνάμεις που αποδέχονται την ΕΕ και τη στρατηγική της, ανεξάρτητα από τις επιμέρους διαφορές και τις αντιπαραθέσεις τους, έχουν εξοβελίσει από τα κείμενα και τις αποφάσεις τους -και πολύ περισσότερο από την πολιτική που αποφασίζουν και τα μέτρα που εφαρμόζουν- την έννοια της δωρεάν Υγείας. Στην καλύτερη περίπτωση, οι υπηρεσίες Υγείας μπορεί να είναι «προσιτές», δηλαδή φθηνές, αλλά σε κάθε περίπτωση δεν παύουν να αποτελούν εμπόρευμα και πεδίο κερδοφορίας για το κεφάλαιο. Ακόμα, η Επιτροπή μέσα από την Έκθεσή της υπενθυμίζει στα κράτη - μέλη ότι «οι επενδύσεις στην αναπαραγωγική υγεία και τον οικογενειακό προγραμματισμό είναι ένας από τους πλέον αποδοτικούς από άποψη κόστους και ανάπτυξης και από τους πιο ουσιαστικούς τρόπους προώθησης της βιώσιμης ανάπτυξης μιας χώρας». Με άλλα λόγια, η αναπαραγωγική υγεία είναι ένα πεδίο επενδύσεων, το οποίο μάλιστα «συμφέρει» τα κράτη μέλη. Δεν είναι δικαίωμα που πρέπει να διασφαλίζεται για όλες τις γυναίκες χωρίς όρους και προϋποθέσεις, με δωρεάν υπηρεσίες στην αποκλειστική ευθύνη του κράτους αλλά παροχές και υπηρεσίες που υπολογίζονται και παζαρεύονται στη λογική κόστους - οφέλους, με κριτήριο την ανάπτυξη σε όφελος των μονοπωλίων και όχι του λαού.

• Τρίτο σημείο αφορά το άσυλο και την ανάγκη προσαρμογής της πολιτικής με βάση το φύλο.

Η ΕΕ που με τις ιμπεριαλιστικές της επεμβάσεις, την απάνθρωπη αντιμεταναστευτική τους πολιτική και την απουσία οποιασδήποτε πρόνοιας ευθύνονται για την κόλαση που βιώνουν εκατομμύρια πρόσφυγες σε όλα τα κράτη-μέλη και στην Ελλάδα τολμά να ασχοληθεί με τα ιδιαίτερα φυλετικά ζητήματα που σχετίζονται του ασύλου. Στην Ελλάδα που αποτελεί βασική πύλη αλλά και «φυλακή» για χιλιάδες πρόσφυγες, λόγω του Δουβλίνου ΙΙ, οι πρόσφυγες είτε στοιβάζονται στα κρατητήρια σε συνθήκες που ξεπερνούν την ανθρώπινη φαντασία, είτε κοιμούνται σε δρόμους, πάρκα, σε συνθήκες εξαθλίωσης. Στις συνθήκες αυτές, οι γυναίκες αποτελούν έρμαιο κυκλωμάτων πορνείας, διακίνησης και εμπορίας ανθρώπων που τις εκμεταλλεύονται.

5. Η ΙΣΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΦΥΛΩΝ ΣΤΙΣ ΕΞΩΤΕΡΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ

Στο πλαίσιο της εξωτερικής της δράσης, δηλαδή των ιμπεριαλιστικών επεμβάσεων και κυριαρχίας των μονοπωλίων της σε τρίτες χώρες, επικαλείται την ενδυνάμωση της ισότητας των φύλων σε παγκόσμιο επίπεδο. Αυτό αφορά καταρχήν τις υποψήφιες προς ένταξη χώρες που πρέπει να προωθούν τις πολιτικές της ΕΕ για τις γυναίκες και στηρίζονται οικονομικά γι’ αυτό. Ενδιαφέρεται για την επίτευξη των «Αναπτυξιακών Στόχων της Χιλιετίας» του ΟΗΕ, της Σύμβασης για την «Εξάλειψη όλων των μορφών διακρίσεων κατά των γυναικών (CEDAW)» και την Πλατφόρμα Δράσης του Πεκίνου. Διατείνεται μάλιστα ότι «η ΕΕ θα συνεχίσει να χρησιμοποιεί τις αναπτυξιακές της πολιτικές για την προαγωγή της ισότητας».

Όπως ήδη αναφέραμε, πρόκειται για την τάση άρσης των πιο ακραίων μορφών διακρίσεων και φυλετικής βίας σε βάρος των γυναικών, προσαρμογή απαραίτητη για τη λειτουργία της ενιαίας ευρωενωσιακής αγοράς -σε συνθήκες διεύρυνσής της- αλλά και για τη λειτουργία των καπιταλιστικών σχέσεων σε καθυστερημένες χώρες όπου η ΕΕ κάνει άμεσες επενδύσεις.

Ταυτόχρονα, σε περιπτώσεις συρράξεων, δηλαδή των ιμπεριαλιστικών επεμβάσεων, η ΕΕ επιφυλάσσει έναν ιδιαίτερο ρόλο στο γυναίκες, όχι μόνο με τη συμμετοχή τους στο στρατό, αλλά και με το ειδικό καθήκον του ειρηνοποιού!

Δεν είναι τυχαίο ότι με την όξυνση των ενδοϊμπεριαλιστικών αντιθέσεων και την εκρηκτική κατάσταση που διαμορφώνεται στη Μέση Ανατολή και την Ανατολική Μεσόγειο, με τη διαμάχη των μονοπωλίων για τα κοιτάσματα του φυσικού αερίου, με τους αγωγούς ενέργειας, η ΕΕ επιχειρεί να αξιοποιήσει τον Ευρωστρατό, τις δυνάμεις ταχείας επέμβασης ώστε να επεμβαίνει με το πρόσχημα της «πρόληψης των συγκρούσεων και διατήρησης της ειρήνης» είτε μόνη της είτε σε συνεργασία με το ΝΑΤΟ. Σε αυτή την κατεύθυνση ζητά να εντάξει τις γυναίκες στις επιθετικές της δυνάμεις αποπροσανατολίζοντάς τες στο όνομα της ισότητας και της ειρήνης, με πρόσχημα το ζήτημα της φυλετικής βίας και το δικό της ρόλο σαν προστάτη των γυναικών των λαϊκών στρωμάτων.

Οι διαφημιστικές εκστρατείες της ΕΕ προβάλλουν το στρατό σαν επιλογή των γυναικών που καταρρίπτει στερεότυπα και προωθεί την ισότητα. Έτσι επιχειρούν να αλλοιώσουν το περιεχόμενο της ισότητας εξομοιώνοντάς το με τη στολή που θα φορέσει η γυναίκα ενώ ουσιαστικά την κρατάνε ταξικά υποδουλωμένη στο εκμεταλλευτικό σύστημα. Ταυτόχρονα η συμμετοχή γυναικών σε επιθετικές αποστολές δίνει ένα άλλο προσωπείο δεδομένου ότι η βία δεν ταυτίζεται στις λαϊκές συνειδήσεις με τη γυναίκα και οι συγκεκριμένες δράσεις γίνονται περισσότερο αποδεκτές όταν μάλιστα γίνονται με προκάλυμμα τη «δημοκρατία», την «ασφάλεια» και την «ειρήνη». Εργαλείο στα σχέδια τους θέλουν τις γυναίκες για να έχουν καλύτερη πρόσβαση στους τοπικούς πληθυσμούς και ιδιαίτερα στο μεγάλο ποσοστό που αποτελούν οι γυναίκες. Ταυτόχρονα γίνεται καλύτερη διασύνδεση με γυναικείες οργανώσεις και ΜΚΟ στις εμπόλεμες περιοχές τις οποίες και χρηματοδοτούν για την υλοποίηση των στόχων τους.

6. ΟΡΙΖΟΝΤΙΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ

Αναφέρεται σε ζητήματα που άπτονται του συνόλου της πολιτικής της.

Στις ίδιες κατευθυντήριες γραμμές με τη «Στρατηγική 2010-2015» κινείται και το Ευρωπαϊκό Σύμφωνο για την Ισότητα των Φύλων (2011-2020)10 που εγκρίθηκε από το Συμβούλιο της ΕΕ στις 7 Μάρτη 2011. Η εξύμνηση της στρατηγικής «Ευρώπη 2020» συνοδεύεται με τη διακήρυξη της ανάγκης γεφύρωσης του χάσματος μεταξύ των δύο φύλων στην απασχόληση, την εκπαίδευση και την κοινωνική συνοχή μέσω του περιορισμού της φτώχειας, την ανάγκη προώθησης της συμφιλίωσης οικογενειακής και επαγγελματικής ζωής και την καταπολέμηση της βία κατά των γυναικών. Τους ίδιους σκοπούς εκφράζουν τα προτεινόμενα μέτρα για τη γεφύρωση του χάσματος μεταξύ των φύλων και την καταπολέμηση του διαχωρισμού στην αγορά εργασίας με βάση το φύλο, μέτρα για την προαγωγή της καλύτερης ισορροπίας μεταξύ του επαγγελματικού και του ιδιωτικού βίου των γυναικών και των ανδρών, στην ενσωμάτωση της διάστασης του φύλου σε όλους του τομείς της πολιτικής της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένων των εξωτερικών δράσεων (gender mainstreaming).

 

ΚΡΙΤΙΚΗ ΤΩΝ ΝΕΟΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΩΝ, ΣΟΣΙΑΛΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΟΠΟΡΤΟΥΝΙΣΤΙΚΩΝ ΔΥΝΑΜΕΩΝ

Ενόψει της ελληνικής προεδρίας το πρώτο εξάμηνο του 2014 η Ελληνίδα ΓΓΙΦ, Βάσω Κόλλια, μιλώντας για τις προτεραιότητές της ενώπιον των μελών της κοινοβουλευτικής επιτροπής Δικαιωμάτων των Γυναικών και Ισότητας των Φύλων τόνισε ότι «συγκαταλέγονται η μεγαλύτερη συμμετοχή των γυναικών στην παραγωγή, γεγονός που συνεπάγεται ενίσχυση της παραγωγής, η αύξηση των γυναικών στον τομέα των τεχνολογιών των πληροφοριών και των επικοινωνιών, η συμφιλίωση του επαγγελματικού και του οικογενειακού βίου, η καταπολέμηση της βίας και η συμμετοχή των γυναικών στη διαδικασίες λήψης αποφάσεων». Φάρμακο δια πάσα νόσο είναι «η ισόρροπη εκπροσώπηση των γυναικών σε όλα τα υπουργικά συμβούλια».

Κινούμενη λοιπόν μέσα στις, όπως είδαμε παραπάνω, ευρωενωσιακές κατευθυντήριες γραμμές η ελληνική προεδρία δεσμεύεται ότι θα κάνει ό,τι περνάει από το χέρι της για να υλοποιήσει κατά γράμμα τις πολιτικές που μπορούν να καταστήσουν την ΕΕ ανταγωνιστικότερη έναντι των άλλων ιμπεριαλιστικών δυνάμεων, χρησιμοποιώντας όσο γίνεται περισσότερα και φθηνότερα γυναικεία εργατικά χέρια, αλλά και εκμεταλλευόμενη πιο αποτελεσματικά το «αναξιοποίητο» γυναικείο επιστημονικό δυναμικό. Όλα αυτά πλασαρισμένα με το μανδύα του συνδυασμού οικογενειακής και επαγγελματικής ζωής και της συμμετοχής στα ΚΛΑ.

Αυτήν την πολιτική στηρίζουν οι δυνάμεις του νεοφιλελευθερισμού στην ΕΕ, αλλά και στην Ελλάδα, ενώ και οι δυνάμεις της σοσιαλδημοκρατίας και του οπορτουνισμού κινούνται επί της ουσίας στην ίδια κατεύθυνση, αφού συμφωνούν και στηρίζουν τις στρατηγικές επιλογές της ΕΕ. Ειδικά δε οι δυνάμεις της σοσιαλδημοκρατίας έχουν πρωτοστατήσει στην προώθηση και υπερψήφιση των πλέον αντιδραστικών μέτρων για τις γυναίκες, όπως είναι οι ευέλικτες εργασιακές σχέσεις. Βέβαια δεν λείπουν διαφοροποιήσεις σε επιμέρους ζητήματα, όπως τα αναπαραγωγικά δικαιώματα και το ζήτημα της απαγόρευσης των εκτρώσεων, που αξιοποιήθηκαν για την ενίσχυση του διπόλου ανάμεσα στη σοσιαλδημοκρατία από τη μία και τις νεοφιλελεύθερες δυνάμεις από την άλλη. Αιχμή της αντιπαράθεσης αυτής αποτέλεσε η καταψήφιση από το Λαϊκό Κόμμα και άλλες ακροδεξιές δυνάμεις της σχετικής έκθεσης της Επιτροπής για τα Δικαιώματα της Γυναίκας από το Ευρωκοινοβούλιο το Δεκέμβρη του 2013.

Ο κύριος φορέας του οπορτουνισμού στην ΕΕ που είναι το γυναικείο δίκτυο του ΚΕΑ, το EL FEM, δηλώνει ως κύρια αιτία των προβλημάτων των γυναικών τις νεοφιλελεύθερες πολιτικές11, αφήνοντας στο απυρόβλητο το χαρακτήρα και τη στρατηγική της ΕΕ. Αυτή η «σοσιαλδημοκρατική» προσέγγιση αποσιωπά ότι τα πιο σκληρά και αντιλαϊκά μέτρα σε βάρος των γυναικών των λαϊκών στρωμάτων έχουν προωθηθεί και εφαρμοστεί και από σοσιαλδημοκρατικές κυβερνήσεις. Ομολογεί ότι δεν επιδιώκει σύγκρουση με το καπιταλιστικό σύστημα που είναι η μήτρα της ταξικής εκμετάλλευσης και της γυναικείας ανισοτιμίας, αλλά με μια μορφή διαχείρισής του, τη νεοφιλελεύθερη. Η καταδίκη εκ μέρους τους των μέτρων λιτότητας που επιβλήθηκαν από την Τρόικα και αποφασίστηκαν από την Επιτροπή και το Συμβούλιο ως κύρια αιτία των δεινών των λαών, μεταξύ αυτών και του ελληνικού, αποκρύπτει ότι τα μέτρα αυτά προωθούνται σ’ όλες τις χώρες και αποτελούν στρατηγική επιλογή της ΕΕ. Επίσης η διαπίστωση της «εγκατάλειψης των πολιτικών ισότητας» που καταγγέλλεται από το EL FEM υπονοεί ότι μέχρι πριν το ξέσπασμα της κρίσης οι πολιτικές της ΕΕ προωθούσαν την ισότητα των γυναικών. Προτάσσει, όπως και η ίδια η ΕΕ στα επίσημα κείμενά της την ανάγκη «αλλαγής στερεοτύπων για τους ρόλους των δύο φύλων» μέσω της εκπαίδευσης κι έτσι πλειοδοτεί στην επιχειρηματολογία για το πέρασμα αντιδραστικών καπιταλιστικών αναδιαρθρώσεων. Η ανάγκη αυτή έχει βέβαια τη δική της αξία για την υπόθεση της ισοτιμίας, αλλά δεν αποτελεί το πρωταρχικό αίτιο αλλά το παράγωγο της ανισότιμης θέσης της γυναίκας στον καπιταλισμό. Στο ίδιο μοτίβο των κυρίαρχων προταγμάτων της ΕΕ για τις γυναίκες βρίσκεται και η θέση του ΣΥΡΙΖΑ ότι θα προωθήσει την ισότητα των φύλων με την ανάδειξη γυναικών στα κέντρα λήψης αποφάσεων.¹²

 

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Πίσω από τις μεγαλόστομες διακηρύξεις και τις φλύαρες αναλύσεις των κειμένων της ΕΕ για τις γυναίκες κρύβονται οι βασικοί στόχοι της που συνδέονται άρρηκτα με το σύνολο της πολιτικής και στρατηγικής της.

Για τη διασφάλιση φθηνότερης εργατικής δύναμης από το κεφάλαιο απαιτείται η διεύρυνση της μισθωτής εργασίας που συνεπάγεται την απόσπαση υπεραξίας, το κέρδος που προκύπτει από την εκμετάλλευση των εργαζομένων. Το γυναικείο εργατικό δυναμικό αποτελεί σημαντική εφεδρεία σ’ αυτήν την κατεύθυνση, όχι μόνο γιατί οι γυναίκες αμείβονται με χαμηλότερους μισθούς, δουλεύουν σε πολύ μεγαλύτερα ποσοστά με ευέλικτες εργασιακές σχέσεις, με ελάχιστα ή καθόλου δικαιώματα εργασιακά ή ασφαλιστικά, αλλά γιατί ούτως ή άλλως είναι εργατικό δυναμικό προς εκμετάλλευση. Η θωράκιση λοιπόν της ανταγωνιστικότητας της ΕΕ περνάει μέσα από τα αυξημένα ποσοστά της γυναικείας απασχόλησης γι’ αυτό και αποτελεί κόμβο της πολιτικής της για τις γυναίκες. Αυτό βέβαια σε καμία περίπτωση δεν σημαίνει ούτε πρόθεση ούτε δυνατότητα εξάλειψης της ανεργίας και δη της γυναικείας. Ούτε και συνεπάγεται βελτίωση της ζωής των λαϊκών οικογενειών. Γιατί όσο οι καπιταλιστές διευρύνουν τη σκλαβιά της μισθωτής εργασίας άλλο τόσο φροντίζουν να διατηρούν τον εφεδρικό στρατό των ανέργων, που τους είναι εξαιρετικά χρήσιμος για να συμπιέζουν τα δικαιώματα των εργαζομένων.

Το γυναικείο εργατικό δυναμικό αποτελεί επίσης εφεδρεία για να περιοριστούν οι επιπτώσεις της δημογραφικής γήρανσης. Τη μείωση του πληθυσμού που βρίσκεται σε παραγωγική ηλικία επιδιώκουν να την αντιμετωπίσουν και με την επιμήκυνση του εργάσιμου βίου των γυναικών. Και αυτό δεν υλοποιείται μόνο με την αύξηση των ορίων ηλικίας συνταξιοδότησης των γυναικών αλλά και με την πολιτική τους της «ενεργούς γήρανσης». Κύριο μέλημα της ΕΕ είναι το πετσόκομμα όλων των επιδομάτων και των συντάξεων ώστε να μην αποτελούν «αντικίνητρο» για την ένταξη των γυναικών στην παραγωγή. Αλλά αυτό στην πράξη εξαναγκάζει τις γυναίκες να αποδεχτούν δουλειές με μισθούς πείνας χωρίς εργασιακά και ασφαλιστικά δικαιώματα.

Η αξιοποίηση του πιο εξειδικευμένου και μορφωμένου δυναμικού προς όφελος του κεφαλαίου αποτελεί πρωταρχικό στόχο για το επόμενο διάστημα. Και καθώς οι εργαζόμενες έχουν κατά μέσο όρο υψηλότερο επίπεδο μόρφωσης από τους άντρες συναδέλφους τους, αυτές πρέπει να «αξιοποιηθούν» πρωτίστως.

Ταυτόχρονα, η αύξηση της συμμετοχής των αστών γυναικών στα όργανα διεύθυνσης/διοίκησης των επιχειρήσεων αποτελεί μια προσαρμογή στους κόλπους της αστικής τάξης, αναγκαία και αποδοτική για την οικονομική της κυριαρχία και την πολιτική της εξουσία.

Αιχμή της πολιτικής της ΕΕ που αφορά κατά πρώτο λόγο τα νέα ζευγάρια και τις γυναίκες της λαϊκής οικογένειας είναι η ιδιωτικοποίηση και εμπορευματοποίηση της Υγείας, της Παιδείας, της Πρόνοιας. Αποτελούν τομείς που επιδιώκεται να αξιοποιηθούν για να επενδυθούν τα υπερσυσσωρευμένα κεφάλαια που λιμνάζουν με στόχο την κερδοφορία. Ο δρόμος αυτός δεν οδηγεί παρά σε ακριβοπληρωμένες υπηρεσίες για την υγεία, την παιδεία, την πρόνοια για την λαϊκή οικογένεια.

Απέναντι στη στρατηγική της ΕΕ, οι γυναίκες της εργατικής τάξης και των λαϊκών στρωμάτων δεν έχουν άλλο δρόμο απ’ αυτόν της αντίστασης στην πολιτική που τις θέλει μισθωτές σκλάβες στον 21ο αιώνα. Δεν έχουν άλλο δρόμο από τον αγώνα ενάντια στην πολιτική που τις εκβιάζει να διαλέξουν ανάμεσα στον εφιάλτη της ανεργίας και στον εφιάλτη του εργασιακού μεσαίωνα. Δεν έχουν άλλο δρόμο από το να πρωτοστατήσουν στην πάλη για την κατάκτηση των σύγχρονων δικαιωμάτων τους. Γι’ αυτό η μόνη επιλογή γι αυτές είναι η αποδέσμευση από την ΕΕ και η κοινωνικοποίηση των μονοπωλίων σε μια κοινωνία χωρίς εκμετάλλευση, όπου ο πλούτος που θα παράγεται θα υπηρετεί τις ανάγκες του λαού.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

* Η Χριστίνα Σκαλούμπακα είναι μέλος του Τμήματος της ΚΕ του ΚΚΕ για την Ισοτιμία των Γυναικών και του Προεδρείου της ΟΓΕ.

1. Μαρίας Στρατηγάκη: «1957-2007: Πενήντα χρόνια πολιτικών ισότητας στην ΕΕ. Μια κριτική ανασκόπηση», εκδ. Παντείου Πανεπιστημίου και ΚΕΚΜΟΚΟΠ, 2008, σελ. 27 και επ.

2. Μαρίας Στρατηγάκη: «1957-2007: Πενήντα χρόνια πολιτικών ισότητας στην ΕΕ. Μια κριτική ανασκόπηση», εκδ. Παντείου Πανεπιστημίου και ΚΕΚΜΟΚΟΠ, 2008, σελ. 46.

3. 2012/2301(ΙΝΙ).

4. COM(2010) 2020.

5. Ό.π.

6. COM(2010)0491.

7. 2013/2009(ΙΝΙ).

8. COM(2012)0614-C7-0382/2012-2012/0299(COD).

9. 2013/2040(INI).

10. 2011/C 155/02.

11. Draft proposal for Resolution out of the meeting of EL-FEM, 16.5.2012.

12. Πολιτική απόφαση ιδρυτικού συνεδρίου του ΣΥΡΙΖΑ.

ΚΟΜΕΠ Τεύχος: 2014 Τεύχος 2

ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΕΛΛΑΔΑΣ Σχέδιο δράσης απέναντι σε όλα τα μέτωπα που ανοίγει η αντιλαϊκή πολιτική

 

Με αποφασιστικότητα, οι Σύλλογοι και οι Ομάδες της ΟΓΕ σχεδιάζουν τη δράση και τις πρωτοβουλίες τους, ώστε να συμβάλουν στην πάλη ενάντια σε όλα τα μέτωπα που οξύνονται από την υλοποίηση της αντιλαϊκής πολιτικής. Ετσι αποφάσισε το Διοικητικό Συμβούλιο της Ομοσπονδίας Γυναικών Ελλάδας, που συνεδρίασε το Σάββατο. Στην εισήγησή της, η πρόεδρος της ΟΓΕ, Μαιρήνη Στεφανίδη, αναφέρθηκε στις πολιτικές εξελίξεις και σχολίασε τον προκλητικό «αγώνα δρόμου» ανάμεσα σε κυβέρνηση και αξιωματική αντιπολίτευση για το ποιος έχει τις καλύτερες προτάσεις που μπορεί να οδηγήσουν σε καπιταλιστική ανάκαμψη και αντιμετώπιση της ανεργίας. «Και οι δύο λένε ψέματα, γιατί ριζική αντιμετώπιση της ανεργίας στον καπιταλισμό δεν μπορεί να γίνει», τόνισε, και πρόσθεσε πως αυτό που σκόπιμα αποκρύπτεται είναι το γεγονός ότι οι όποιες νέες θέσεις δημιουργηθούν «θα είναι επί το πλείστον κακοπληρωμένες, ελαστικές, περιορισμένου χρόνου και ανασφάλιστες, κι εμείς οι γυναίκες το ξέρουμε καλά, γιατί είμαστε οι πρώτες που το βιώσαμε και το βιώνουμε καθημερινά». Στο στόχαστρο θα βρεθούν ξανά οι εργαζόμενες μπροστά στη νέα επίθεση στην Κοινωνική Ασφάλιση, που δρομολογεί η κυβέρνηση με μοχλό τη μελέτη του ΚΕΠΕ, που προκλητικά αναφέρει ότι «σε ορισμένα Ταμεία, παρά τις ευρωπαϊκές οδηγίες, συνεχίζουν να υπάρχουν αρκετά πιο ευνοϊκές ρυθμίσεις για τις γυναίκες». Ο αγώνας ενάντια στα νέα αντιασφαλιστικά μέτρα, η κινητοποίηση ενάντια στη φοροληστεία του λαού και την απειλή των κατασχέσεων, είναι μερικά από τα σημεία που έθιξε η εισήγηση. Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στη δράση για τους Παιδικούς Σταθμούς, καθώς Σύλλογοι και Ομάδες έχουν ήδη πάρει πρωτοβουλίες για τα χιλιάδες βρέφη και νήπια που αποκλείονται από αυτούς, για τις δραματικές ελλείψεις σε προσωπικό, αλλά και τα τροφεία που αναγκάζονται να πληρώνουν οι γονείς. Λίγες μέρες πριν την έναρξη της σχολικής χρονιάς, οι δυνάμεις της ΟΓΕ από κοινού με Συλλόγους Γονέων, με εκπαιδευτικούς του ΠΑΜΕ και μαθητές, κινητοποιούνται ενάντια στις συγχωνεύσεις των σχολείων, στις ελλείψεις σε εκπαιδευτικό προσωπικό και βιβλία.

«Ολα τα τελευταία στοιχεία οδηγούν σε εκτιμήσεις που διαψεύδουν τις προσδοκίες για μικρή έστω ανάκαμψη, ενώ "σκοτεινιάζει" και η εικόνα ισχυρών οικονομιών όπως αυτή της Γερμανίας», ανέφερε η πρόεδρος της ΟΓΕ σχετικά με την πρόσφατη Σύνοδο Κορυφής της ΕΕ. «Να μη διαφεύγει της προσοχής μας ότι η προβληματική που αναπτύσσεται στο εσωτερικό της ΕΕ, η διαπάλη ανάμεσα σε τμήματα του κεφαλαίου διαφορετικών χωρών ή ακόμα και της ίδιας χώρας, η όξυνση των ανταγωνισμών, σε ένα βράδυ μπορεί να μετατρέψει την ιμπεριαλιστική ειρήνη σε ιμπεριαλιστικό πόλεμο», τόνισε με αφορμή όσα διαδραματίζονται στην Ουκρανία, στη Μέση Ανατολή αλλά και τη Σύνοδο του ΝΑΤΟ στην Ουαλία: «Ολα αυτά εγκυμονούν τεράστιους κινδύνους και για την εμπλοκή της χώρας σ' αυτούς τους σχεδιασμούς, με δεδομένη την προσπάθεια της κυβέρνησης να αναβαθμίσει το ρόλο της στην περιοχή (...) για οφέλη της ελληνικής αστικής τάξης που φυσικά δεν υπηρετούν στο ελάχιστο το συμφέρον του λαού μας», κατέληξε, και κάλεσε τους Συλλόγους και τις Ομάδες να συνεχίσουν να συζητούν με τις γυναίκες και να δραστηριοποιούνται γύρω από τα παραπάνω ζητήματα.

Βαριές οι συνέπειες για τις γυναίκες της λαϊκής οικογένειας

Η ΟΓΕ εξακολουθεί να έχει στον προσανατολισμό της την πάλη για αποκλειστικά Δημόσιο και Δωρεάν σύστημα Υγείας - Πρόνοιας και οι πρωτοβουλίες των Συλλόγων και των Ομάδων στο μέτωπο αυτό είναι συνεχείς. Το Διοικητικό Συμβούλιο αποφάσισε να πραγματοποιήσει μια πιο συστηματική και πολύμορφη παρέμβαση που θα επικεντρώνει στα ζητήματα της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας, μέσα από την οργάνωση τρίμηνης καμπάνιας (Οκτώβρης - Δεκέμβρης 2014), με σύνθημα «Ο αγώνας για αποκλειστικά Δημόσια και Δωρεάν Υγεία είναι αγώνας για τη ζωή».

«Παίρνουμε υπόψη τη σταδιακή αύξηση της νοσηρότητας και επιδείνωσης της υγείας των λαϊκών στρωμάτων, λόγω της επιδείνωσης των συνθηκών διαβίωσης και εργασίας, αλλά και των βαθιών ανατροπών στις παροχές Υγείας των ασφαλιστικών ταμείων και στο δημόσιο σύστημα Υγείας - Πρόνοιας, που τα καθιστούν ανεπαρκή να καλύψουν τις αυξημένες ανάγκες των λαϊκών οικογενειών που δεν μπορούν να πληρώσουν», σημείωσε στην εισήγησή της η Μ. Στεφανίδη. Εξήγησε πως η πρωτοβουλία αυτή συνδυάζεται με την καμπάνια που έχει εξαγγείλει το ΠΑΜΕ, και συμμετέχει και η ΟΓΕ, για τους μήνες Σεπτέμβρη και Οκτώβρη, με αιχμή την ανεργία και την απαίτηση για μέτρα προστασίας των ανέργων και των οικογενειών τους και κορύφωση το πανελλαδικό συλλαλητήριο την 1η Νοέμβρη, στην Αθήνα: «Η ανεργία αφορά όλες τις γυναίκες των λαϊκών οικογενειών γιατί έχουν παιδιά, συζύγους ανέργους. Εχει φωλιάσει ή έστω μπαινοβγαίνει δυστυχώς σε κάθε λαϊκό σπίτι. Η ανεργία και η ευελιξία δοκιμάζουν σκληρά ιδιαίτερα τις νέες και τους νέους μέχρι 24 ετών. Πρέπει να αναζητήσουμε τρόπους να έρθουμε σε επαφή με αυτές τις γυναίκες», υπογράμμισε.

Τους λόγους που οδήγησαν την ΟΓΕ να προχωρήσει σε καμπάνια με επίκεντρο την Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας, εξηγεί στο «Ριζοσπάστη» η αντιπρόεδρός της, Μαριάνθη Αλειφεροπούλου: «Δεν υπάρχει αμφιβολία πως η κατάσταση συνολικά στην Υγεία είναι δραματική. Ομως, επιλέξαμε να επικεντρώσουμε στην ΠΦΥ για δύο λόγους: Πρώτον, γιατί αφορά ένα μεγάλο εύρος υπηρεσιών, που σχετίζονται μεταξύ άλλων με την πρόληψη, και έχουν μεγάλη σημασία για τα λαϊκά στρώματα. Δεύτερον, γιατί τα προβλήματα στην ΠΦΥ εμφανίζουν ραγδαία επιδείνωση. Μέσα από μια σειρά ανατροπές, φτάσαμε στο Πρωτοβάθμιο Εθνικό Δίκτυο Υγείας (ΠΕΔΥ), το οποίο σήμερα καλείται να καλύψει ολόκληρο τον πληθυσμό, με μειωμένες και υποβαθμισμένες υποδομές και υπηρεσίες, αλλά και ελλιπέστατο προσωπικό. Παρότι αυτή η ανεπάρκεια είναι κραυγαλέα, η διαδικασία συρρίκνωσης και υποβάθμισης δεν έχει ολοκληρωθεί αλλά βρίσκεται ακόμα σε εξέλιξη. Η κατάσταση αυτή έχει βαριές συνέπειες για τις γυναίκες της λαϊκής οικογένειας, καθώς έχουν πρόσθετες και εξειδικευμένες ανάγκες για υπηρεσίες Υγείας - Πρόνοιας. Με βάση όλα τα παραπάνω επιλέξαμε το θέμα της καμπάνιας». Οπως εξηγεί, οι συνέπειες αυτές είναι φανερές σε μια σειρά τομείς: «Η εμπορευματοποίηση της μητρότητας και όλων των υπηρεσιών που σχετίζονται με αυτήν είναι προκλητική. Εχουμε κυριαρχία των ιδιωτικών μαιευτηρίων και γυναικολογικών κλινικών έναντι των δημόσιων, στον τομέα της Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής κυριαρχούν οι επιχειρήσεις. Το ΠΕΔΥ έχει τεράστιες ελλείψεις τόσο σε γυναικολογικά ιατρεία όσο και σε ειδικές μονάδες για τη μάνα και το παιδί. Η μητρότητα θεωρείται οικογενειακή υπόθεση και κόστος για τον εργοδότη και το κράτος. Ακόμα και το επίδομα τοκετού έχει καταργηθεί. Αντίστοιχες είναι οι ελλείψεις όσον αφορά τα κέντρα για προληπτικές εξετάσεις. Κι αυτά είναι μερικά μόνο από τα ζητήματα που μας έχουν ήδη απασχολήσει και για τα οποία θα συνεχίσουμε τις πρωτοβουλίες, με αφορμή την καμπάνια».

Σχέδιο με βάση τις δυνατότητες να ανοίξουν νέοι δρόμοι

Η έγκαιρη προετοιμασία και ο πλούσιος σχεδιασμός της δράσης των Συλλόγων και των Ομάδων είναι απαραίτητοι όροι για την επιτυχία της καμπάνιας, όπως επισημαίνει η Κάτια Κρόκου, γραμματέας της ΟΓΕ: «Αμέσως μετά τη συνεδρίαση του Διοικητικού Συμβουλίου θα ακολουθήσει, την ερχόμενη Τετάρτη, η παναττική συνάντηση συλλόγων και ομάδων για να συζητήσει τις αποφάσεις του. Αντίστοιχα, θα πραγματοποιηθούν περιφερειακές συσκέψεις, ενώ μέχρι το τέλος του μήνα θα ολοκληρωθεί η συζήτηση σε όλα τα Διοικητικά Συμβούλια των Συλλόγων και των Ομάδων. Η διαδικασία αυτή δε θα έχει μόνο το χαρακτήρα της ενημέρωσης και του εξοπλισμού των δυνάμεων της ΟΓΕ. Μέσα από αυτήν θα προκύψει ο συγκεκριμένος σχεδιασμός και το πρόγραμμα πρωτοβουλιών κάθε συλλόγου και ομάδας, δίπλα στις κεντρικές παρεμβάσεις και κινητοποιήσεις που οργανώνονται. Το σχέδιο δράσης θα κινείται ασφαλώς στις κατευθύνσεις που αποφάσισε το Διοικητικό Συμβούλιο, παράλληλα όμως θα λαμβάνει υπόψη τα προβλήματα, τις ανάγκες και τις δυνατότητες για παρέμβαση που υπάρχουν σε κάθε περιοχή, τις ιδέες και τις προτάσεις που σίγουρα θα προκύψουν για συσκέψεις, εκδηλώσεις και κινητοποιήσεις».

Στο πλαίσιο της καμπάνιας, οι δυνάμεις της ΟΓΕ θα επιδιώξουν να οργανωθούν πρωτοβουλίες από τις Λαϊκές Επιτροπές, στις οποίες συμμετέχουν, κοινές παρεμβάσεις με Επιτροπές Ανέργων, εργατικά και συνταξιουχικά σωματεία, συλλόγους εκπαιδευτικών και γονέων, με τις υπόλοιπες δυνάμεις της Κοινωνικής Συμμαχίας. «Οι δυνατότητες που υπάρχουν δεν περιορίζονται στις κοινές εξορμήσεις σε Κέντρα Υγείας, Πολυιατρεία του ΠΕΔΥ, νοσοκομεία και μαιευτικές κλινικές, σε κινητοποιήσεις που μπορούν να οργανωθούν από κοινού σε Δήμους, Περιφέρειες, ακόμα και στο υπουργείο Υγείας», σημειώνει η Κ. Κρόκου και προσθέτει: «Δίπλα στα παραπάνω, έχουμε την ευκαιρία να ανοίξουμε κι άλλους δρόμους. Για παράδειγμα, να συνεργαστούμε με σωματεία σε κλάδους όπου εργάζονται πολλές γυναίκες και μπορούν να γίνουν παρεμβάσεις για την Υγεία και Ασφάλεια στην εργασία. Να απευθυνθούμε από κοινού με τις δυνάμεις του ΜΑΣ σε σπουδάστριες και σπουδαστές ιατρικών, παραϊατρικών και νοσηλευτικών σχολών. Να πάρουμε πρωτοβουλίες για τις σπουδάστριες σε σχολές κατάρτισης, που οι συνθήκες δουλειάς τις εκθέτουν σε κινδύνους και την ίδια στιγμή πολλές από αυτές είναι ανασφάλιστες».

«ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΚΑΙ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Κακοπληρωμένη δουλειά - υποτυπώδεις κοινωνικές υπηρεσίες

 

«Καινοτόμες Γυναίκες για τις Κοινωνικές Επιχειρήσεις»: Κάτω από τον τίτλο αυτό υλοποιείται το πρόγραμμα «WiSE» (Women Innovators for Social Enterprise). Πρόκειται για πρωτοβουλία χρηματοδοτούμενη από την Ευρωπαϊκή Ενωση, που αποσκοπεί να εκπαιδεύσει και να στηρίξει γυναίκες προκειμένου να γίνουν «κοινωνικοί επιχειρηματίες». Το «WiSE» πρόκειται να εκπαιδεύσει συγκεκριμένα 60 γυναίκες από την Ελλάδα, την Κροατία και την Ισπανία ώστε να δημιουργήσουν «κοινωνικές επιχειρήσεις» και τους υπόσχεται πως με τη συμμετοχή τους στην «κοινωνική οικονομία» μπορούν να γίνουν μοχλοί ανάπτυξης και αλλαγής για την κοινότητα και την κοινωνία.

Το ενδιαφέρον της ΕΕ αλλά και των ελληνικών κυβερνήσεων για την «κοινωνική οικονομία και επιχειρηματικότητα» δεν ξεκινά σήμερα. Στην Ελλάδα τα πρώτα προγράμματα άρχισαν να διαμορφώνονται το 1999 από την κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ υπό τον Κ. Σημίτη και μάλιστα από τον υπουργό Οικονομικών Ν. Χριστοδουλάκη σε συνεργασία με το υπουργείο Εργασίας και τον ΟΟΣΑ, αλλά δεν προχώρησαν. Το θεσμικό πλαίσιο για την «κοινωνική οικονομία και επιχειρηματικότητα» διαμορφώθηκε το 2011 από την κυβέρνηση ΠΑΣΟΚ. Με βάση το Ν. 4019/2011 «Κοινωνικές Συνεταιριστικές Επιχειρήσεις» (ΚΟΙΝΣΕΠ) μπορούν να ιδρύσουν νέοι, γυναίκες, μακροχρόνια άνεργοι και γενικά όσοι ανήκουν σε «ευάλωτες ομάδες» (ΑμΕΑ, μετανάστες, αποφυλακισμένοι, άτομα απεξαρτημένα από ουσίες), συνεταιριζόμενοι μεταξύ τους ή σε σύμπραξη με φορείς του δημόσιου ή ιδιωτικού τομέα (π.χ. δήμοι, ιδιωτικές επιχειρήσεις, ΜΚΟ). Με βάση το αντικείμενό τους οι ΚΟΙΝΣΕΠ διακρίνονται σε τρεις κατηγορίες: Κοινωνικής Φροντίδας (παρέχουν υπηρεσίες σε τομείς όπως φύλαξη παιδιών, βοήθεια στο σπίτι, Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας), Ενταξης (απευθύνονται σε ανέργους και σε «ευάλωτες ομάδες» που αναζητούν δουλειά) και Συλλογικού Σκοπού (με αντικείμενα όπως τον καθαρισμό ακτών και δασών, τη συντήρηση κτιρίων, το συνεταιρισμό γυναικών στο πλαίσιο του αγροτουρισμού, τις πολιτιστικές δραστηριότητες κ.λπ.).

Στοχεύουν διπλά τις γυναίκες

Οι «κοινωνικές επιχειρήσεις» απευθύνονται στις γυναίκες με διπλή έννοια: Από τη μια, τα μεγάλα ποσοστά ανεργίας τα οποία αντιμετωπίζουν τις καθιστούν υποψήφιες εταίρους - εργαζόμενες των ΚΟΙΝΣΕΠ. Από την άλλη, οι αυξημένες ανάγκες τους για κοινωνικές υπηρεσίες τις κάνουν «πελάτες» των «κοινωνικών επιχειρήσεων», αποδέκτες - αγοραστές των υπηρεσιών τους. Ετσι, δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι σε πολλές περιπτώσεις άνεργες γυναίκες προχώρησαν στη σύσταση τέτοιων συνεταιρισμών. Σημαντικός αριθμός αυτών δραστηριοποιείται στον κλάδο της εστίασης, κυρίως μέσα από «συνεταιριστικά καφενεία», καθώς το νομοθετικό πλαίσιο δίνει τη δυνατότητα να μην ασφαλίζονται στον ΟΑΕΕ, να απαλλάσσονται επομένως από δυσβάσταχτες ασφαλιστικές εισφορές και να έχουν έτσι περισσότερες πιθανότητες να επιβιώσουν.

Σε διαδεδομένο πεδίο δραστηριοποίησης των ΚΟΙΝΣΕΠ έχει αναδειχθεί η παροχή υπηρεσιών προς τους δήμους. Ο Δήμος Ιλίου ήταν από τους πρώτους που προχώρησε στη σύσταση ΚΟΙΝΣΕΠ και στη σύναψη προγραμματικών συμβάσεων μαζί της για τη λειτουργία των κοινωνικών του υπηρεσιών. Ο συνεταιρισμός συγκροτήθηκε τον Αύγουστο του 2012, κατά κύριο λόγο από εργαζόμενες και εργαζόμενους των οποίων οι συμβάσεις είχαν λήξει, στέλνοντάς τους στην ανεργία. Η διοίκηση του δήμου πρόβαλλε την ΚΟΙΝΣΕΠ σαν λύση προκειμένου να εξασφαλιστεί το απαιτούμενο προσωπικό. Από τότε, αρκετό νερό έχει κυλήσει στο αυλάκι. Μια σειρά δήμοι λειτουργούν παιδικούς σταθμούς, δημοτικά ωδεία, αθλητικές υπηρεσίες με αντίστοιχο τρόπο ενώ ακόμα περισσότεροι επιδιώκουν να μετατρέψουν συμβασιούχους και άνεργες σε «κοινωνικούς επιχειρηματίες». Είναι χαρακτηριστικές οι πιέσεις που δέχθηκαν οι εργαζόμενες και οι εργαζόμενοι στο «Βοήθεια στο Σπίτι» να σχηματίσουν ΚΟΙΝΣΕΠ προκειμένου να αναλάβουν μέσα από αυτές, ως «εργολάβοι», την υλοποίηση του προγράμματος, πιέσεις στις οποίες αντιστάθηκαν συνεχίζοντας να παλεύουν για το δικαίωμά τους στη δουλειά. Οσο για τους μετόχους - εργαζόμενους αλλά και για τους υπαλλήλους που προσλαμβάνονται από τις ΚΟΙΝΣΕΠ, αναγκάζονται να δουλεύουν με μισθούς των 400 - 500 ευρώ, μένουν απλήρωτοι για μήνες, ενώ δε λείπουν και τα καλέσματα να προσφέρουν «εθελοντικά» την εργασία τους για μικρότερα ή μεγαλύτερα διαστήματα.

Διαχείριση της ανεργίας και της εξαθλίωσης

Η «κοινωνική επιχειρηματικότητα» αποτελεί έναν τρόπο διαχείρισης της ανεργίας και της φτώχειας σε συνδυασμό με τη διαχείριση κοινωνικών παροχών. Μέσα από τους συνεταιρισμούς των ανέργων συγκαλύπτεται το πραγματικό μέγεθος της ανεργίας, άνεργες «βαφτίζονται» επιχειρηματίες, εργαζόμενες απολύονται και «προσλαμβάνονται» ξανά με χειρότερους όρους μέσα από τις «κοινωνικές επιχειρήσεις». Το αστικό κράτος αποσύρεται από την υποχρέωση να παρέχει δωρεάν κοινωνικές υπηρεσίες, δίνει νέα ώθηση στην ιδιωτικοποίηση και την εμπορευματοποίησή τους. Στη θέση αυτού που σε άλλη περίοδο αποκαλούσε «κοινωνικό κράτος», το καπιταλιστικό σύστημα σήμερα δημιουργεί ένα «δίχτυ ασφαλείας», με υποτυπώδεις και υποβαθμισμένες υπηρεσίες. Ενα «δίχτυ» με στόχο να εξασφαλίσει την «κοινωνική συνοχή», να αποφύγει δηλαδή τις αντιδράσεις και τα προβλήματα που μπορεί να προκαλέσει η ανεξέλεγκτη φτώχεια και ανεργία.

Στην κοροϊδία της «κοινωνικής οικονομίας» που «υπόσχεται» μια χούφτα θέσεις κακοπληρωμένης και προσωρινής δουλειάς στα εκατομμύρια των ανέργων, εργαζόμενες και άνεργες πρέπει να απαντήσουν διεκδικώντας μέτρα για την ουσιαστική προστασία των ανέργων, αποκλειστικά δημόσια και δωρεάν Υγεία, Πρόνοια και Παιδεία. Στρέφοντας την πάλη τους στην κατεύθυνση της κοινωνικοποίησης των μονοπωλίων και της ανατροπής της εξουσίας τους, της οργάνωσης της οικονομίας με κεντρικό σχεδιασμό και εργατικό έλεγχο, ώστε να εξαλειφθεί το πρόβλημα της ανεργίας και να μη στερείται καμία λαϊκή οικογένεια τις κοινωνικές υπηρεσίες που έχει ανάγκη και μάλιστα με την υψηλότερη ποιότητα και δωρεάν.

Δύο εύγλωττα παραδείγματα

Η ανάπτυξη των «κοινωνικών επιχειρήσεων» αποτελεί για την ΕΕ ένα ακόμα εργαλείο για να επιτευχθούν οι στόχοι της στρατηγικής «Ευρώπη 2020». «Σε μια εποχή εντεινόμενου παγκόσμιου ανταγωνισμού, μεγάλων δημογραφικών αλλαγών και δημοσιονομικών περιορισμών, απαιτούνται νέες μορφές οργάνωσης και συνεργασίας ανάμεσα σε δημόσιο τομέα, οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, ιδιωτικές επιχειρήσεις και πολίτες», αναφέρει η έκδοση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής με τίτλο«Κοινωνική Οικονομία και Κοινωνική Επιχειρηματικότητα - Οδηγός για την Κοινωνική Ευρώπη» (Μάρτης 2013). Δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα από τον «Οδηγό» αυτό μπορούν να φωτίσουν λίγο περισσότερο το πεδίο δραστηριοποίησης των «κοινωνικών επιχειρήσεων» αλλά και τις εργασιακές σχέσεις των εργαζομένων σε αυτές:

Η γερμανική «Graefewirtschaft» παρουσιάζεται ως μια πρωτοβουλία με σκοπό την προώθηση της ένταξης των γυναικών στην εργασία και τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης. Συστάθηκε το 2009 από 14 γυναίκες, Γερμανίδες και μετανάστριες, 9 από τις οποίες ήταν άνεργες. Δραστηριοποιείται σε έναν εργατικό οικισμό με υψηλά ποσοστά μακροχρόνιας ανεργίας, στον οποίο σχεδόν 57,5% των ενοίκων εξαρτάται από κοινωνικά επιδόματα ενώ το 28% έχει χρέη. Η «Graefewirtschaft» διαθέτει εστιατόριο, το οποίο «προσφέρει υγιεινό, οικονομικό και πολυπολιτισμικό μενού», «παρέχει διαπολιτισμικές υπηρεσίες τροφοδοσίας εκδηλώσεων» ενώ λειτουργεί «εργαστήρια ραπτικής και επαγγελματικής κατάρτισης». Η ένωση βασίζεται σε 3 εθελόντριες και απασχολεί 5 εργαζόμενες - μέλη. Από τις εργαζόμενες οι 3 απασχολούνται με σύμβαση αορίστου χρόνου και οι άλλες 2 εργάζονται με το καθεστώς των mini-jobs, δηλαδή με μηνιαίες μεικτές αποδοχές που δεν ξεπερνούν τα 450 ευρώ. Ο δρόμος της «ένταξης των γυναικών στην εργασία» είναι, με άλλα λόγια, στρωμένος με απλήρωτη «εθελοντική» εργασία και κακοπληρωμένη δουλειά με λειψά δικαιώματα.

Η γαλλική «Groupe SOS» παρουσιάζεται ως μια από τις σημαντικότερες επιχειρήσεις της κοινωνικής οικονομίας σε ολόκληρη την Ευρώπη. Η περίπτωσή της είναι χαρακτηριστική για τους τρόπους με τους οποίους ΕΕ και κυβερνήσεις επιδιώκουν να διαχειριστούν την ακραία φτώχεια, πετυχαίνοντας παράλληλα την «απόσυρση του δημόσιου τομέα από την παροχή πολλών υπηρεσιών γενικού συμφέροντος», για την οποία γίνεται λόγος στον «Οδηγό». Στην ουσία πρόκειται για έναν ολόκληρο όμιλο, που αποτελείται από 44 κοινωνικές επιχειρήσεις και 300 άλλες δομές στη Γαλλία και άλλες χώρες, με κύκλο εργασιών εκατοντάδων εκατομμυρίων ευρώ και 1 εκατομμύριο ανθρώπους να κάνουν χρήση των υπηρεσιών της ετησίως. «Μέσω του δικτύου της, η Groupe SOS καταπιάνεται με κάθε μορφή κοινωνικής φτώχειας, προσφέροντας ευρύ φάσμα δραστηριοτήτων που συνδυάζουν (...) την υπεράσπιση ατόμων και ομάδων, και την παραγωγή αγαθών και υπηρεσιών στα πεδία της Υγείας, των κοινωνικών υπηρεσιών, των δικαιωμάτων των παιδιών, της κοινωνικής και επαγγελματικής ένταξης, της στέγασης εργαζομένων χαμηλού εισοδήματος (...)», αναφέρει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Η γιγάντωση της «Groupe SOS» πηγαίνει χέρι χέρι με το «ξήλωμα» των δημόσιων κοινωνικών υπηρεσιών, την εμπορευματοποίηση και την ιδιωτικοποίησή τους. Στην ιστοσελίδα της μπορεί κανείς να διαβάσει για τη δραστηριοποίησή της στον τομέα της Υγείας, προσφέροντας «προσβάσιμες» - δηλαδή φθηνότερες - υπηρεσίες σε άτομα με περιορισμένη οικονομική δυνατότητα, και σε ομάδες του πληθυσμού όπως οι ηλικιωμένοι, οι άστεγοι, οι τοξικοεξαρτημένοι. Επιπλέον, η «Groupe SOS» εκτιμά πως μέσα από την εμπλοκή της στον τομέα της νοσοκομειακής περίθαλψης έχει συμβάλει στη διατήρηση υπηρεσιών Υγείας σε περιοχές που απειλούνται από το φαινόμενο που αποκαλεί «ιατρική ερημοποίηση».

ΚΛΑΡΑ ΤΣΕΤΚΙΝ

 

 

 

Συνομιλία με τον Λένιν
για το «ΓΥΝΑΙΚΕΙΟ ΖΗΤΗΜΑ»
Από το Σημειωματάριο

Μάρτης 2002

 

 

 

 

 

 

Πρόλογος του «Ριζοσπάστη»

Η μπροσούρα που παρουσιάζουμε σήμερα, ως μια μικρή συμβολή στην Παγκόσμια Μέρα της Γυναίκας, είναι μια συζήτηση της Κλάρα Τσέτκιν με τον Β.Ι. Λένιν για το «Γυναικείο Ζήτημα», την ταξική ουσία της φυλετικής ανισοτιμίας, την προοπτική κατάκτησης της ισότιμης θέσης της γυναίκας στην κοινωνία και από την πείρα της νεαρής τότε Σοβιετικής Εξουσίας, καθώς και την αναγκαιότητα της οργάνωσης ενός παγκόσμιου γυναικείου κινήματος που θα αγωνίζεται για τα δικαιώματα των εργατριών, όλων των γυναικών από τα καταπιεσμένα λαϊκά στρώματα. Η συζήτηση έγινε στα 1920, κατά την περίοδο διεξαγωγής του Β' Συνεδρίου της Γ' Κομμουνιστικής Διεθνούς. Σ' αυτό το Συνέδριο, δεν έγινε κατορθωτό να γίνει συζήτηση για το «Γυναικείο Ζήτημα», παρ' όλο που ήταν στους στόχους του, γιατί η επιτροπή, η οποία είχε συγκροτηθεί ώστε να προετοιμάσει θέσεις για το συγκεκριμένο θέμα, δεν κατάφερε να τις ετοιμάσει.

Η Κλάρα Τσέτκιν, ήταν επιφανής παράγοντας του Γερμανικού και του Παγκόσμιου Κομμουνιστικού Κινήματος. Ηταν επικεφαλής του προλεταριακού κινήματος των γυναικών της Γερμανίας και δούλεψε στις διεθνείς σοσιαλιστικές οργανώσεις των γυναικών, ενώ από το 1921 ήταν μέλος του προεδρείου της Εκτελεστικής Επιτροπής της Γ' Κομμουνιστικής Διεθνούς και επικεφαλής της Διεθνούς Γραμματείας Γυναικών της Κομμουνιστικής Διεθνούς. Με δική της πρόταση, στη Β` Διεθνή Συνδιάσκεψη των σοσιαλιστριών γυναικών, στην Κοπεγχάγη το 1910, καθιερώθηκε η 8η του Μάρτη, ως Παγκόσμια Μέρα της Γυναίκας. Και καθιερώθηκε στη μνήμη των εργατριών από τα υφαντουργεία και τα ραφτάδικα της Νέας Υόρκης, η κινητοποίηση των οποίων στις 8 του Μάρτη 1857 πνίγηκε στο αίμα.

Στις 8 του Μάρτη 1857, οι εργάτριες στα υφαντουργεία και στα ραφτάδικα της Νέας Υόρκης, κατεβαίνουν σε απεργία και διαδηλώσεις. Ζητούν ανθρώπινες συνθήκες δουλιάς και μείωση των ωρών εργασίας. Οι εργάτριες εκείνη την εποχή δούλευαν στα εργοστάσια περίπου 16 ώρες τη μέρα, ενώ οι μισθοί τους ήταν σημαντικά μικρότεροι απ' τους μισθούς των ανδρών. Ετσι, στα αιτήματα των εργατριών της Νέας Υόρκης περιλαμβανόταν και η μείωση των ωρών εργασίας στις 10, αλλά και η εξίσωση των μισθών ανδρών και γυναικών, ζητήματα ενάντια στην εκμετάλλευση, κατά των φυλετικών διακρίσεων, κατά της ανισοτιμίας ανδρών και γυναικών. Στους εργοδότες και στην κυβέρνηση δεν έμενε άλλος δρόμος από το να χρησιμοποιήσουν την αστυνομία. Οι αστυνομικές δυνάμεις ρίχνονται με μανία πάνω στις εργάτριες και οι διαδηλώσεις βάφτηκαν στο αίμα.

Τη συζήτηση με τον Λένιν, κατέγραψε η Κλάρα Τσέτκιν στο «Σημειωματάριό» της και ολοκληρωμένα, όπως την παρουσιάζουμε σήμερα, την έγραψε στα 1925, ένα χρόνο μετά το θάνατο του Β.Ι.Λένιν.

Αναδημοσιεύεται από το βιβλίο «Λένιν αρχηγός, σύντροφος, άνθρωπος» των εκδόσεων «ΝΕΑ ΒΙΒΛΙΑ», 1975.

 

Ο σύντροφος Λένιν μιλούσε συχνά μαζί μου για το γυναικείο ζήτημα. Εδινε, όπως φαίνεται πολύ μεγάλη σημασία στο γυναικείο κίνημα, σαν ζητήματος τόσο ουσιαστικού, που αγκαλιάζει πολλές πλευρές του κινήματος των μαζών, και που μπορεί σ' ορισμένες συνθήκες να γίνει τμήμα του αποφασιστικό. Είναι αυτονόητο πως γι' αυτόν η απόλυτη κοινωνική ισοτιμία της γυναίκας ήταν βασικό γεγονός εκτός συζητήσεως για έναν κομμουνιστή.

Η πρώτη μας πολύωρη συνομιλία πάνω σ' αυτό το θέμα έγινε το φθινόπωρο του 1920 στο μεγάλο γραφείο του Λένιν στο Κρεμλίνο. Ο Λένιν καθόταν στο γραφείο του, που σκεπασμένο με χαρτιά και βιβλία μαρτυρούσε για τις ασχολίες και τις δουλιές του, αλλά δίχως την «ακαταστασία της μεγαλοφυίας».

- Πρέπει αναμφίβολα να δημιουργήσουμε ένα ισχυρό παγκόσμιο γυναικείο κίνημα πάνω σε σαφή, καθορισμένη θεωρητική βάση, άνοιξε ο Λένιν τη συζήτηση, αφού χαιρετιστήκαμε. Είναι φανερό πως χωρίς μαρξιστική θεωρία δεν μπορεί να υπάρχει καλή πράξη. Για μας τους κομμουνιστές είναι απαραίτητο και σ' αυτό το ζήτημα ένα απόλυτο ξεκαθάρισμα αρχών. Πρέπει να ξεχωρίζουμε εντελώς από τα υπόλοιπα κόμματα. Είναι αλήθεια πως το ΙΙ Συνέδριό μας της Διεθνούς δεν κατόρθωσε, δυστυχώς να συζητήσει το γυναικείο ζήτημα, αλλά δεν μπόρεσε να πάρει μια οποιαδήποτε οριστική θέση. Το ζήτημα σκάλωσε στην επιτροπή. Αυτή πρέπει να επεξεργαστεί απόφαση, θέσεις, μια σταθερή γραμμή. Μα ως τώρα λίγο προωθήθηκε η δουλιά της. Σ' αυτό απάνω πρέπει, εσείς να τη βοηθήσετε.

 

 

 

Είχα κιόλας ακούσει από άλλους, αυτά που μου έλεγε τώρα ο Λένιν, και εξέφρασα το θαυμασμό μου γι' αυτό. Ημουνα κατενθουσιασμένη από τα όσα είχαν κάνει οι Ρωσίδες γυναίκες στη διάρκεια της Επανάστασης, από όλα όσα κάνουν τώρα για την περιφρούρηση της Επανάστασης και την παραπέρα ανάπτυξή της. Οσον αφορά τη θέση και τη δράση των συντροφισσών μέσα στο κόμμα των μποσλεβίκων, μου φαινόταν πως σ' αυτό το σημείο το κόμμα είναι κυριολεκτικά υποδειγματικό. Μόνο αυτό δίνει στο διεθνές κομμουνιστικό γυναικείο κίνημα πολύτιμες, εκπαιδευμένες και δοκιμασμένες δυνάμεις, όντας ταυτόχρονα και ένα μεγάλο ιστορικό παράδειγμα.

- Αυτό είναι σωστό, αυτό είναι πολύ καλό, παρατήρησε ο Λένιν με ελαφρό χαμόγελο. Στην Πετρούπολη, εδώ στη Μόσχα, σε πόλεις και σε βιομηχανικά κέντρα, που βρίσκονται μακριά, οι προλετάρισσες μεγαλούργησαν στη διάρκεια της Επανάστασης. Χωρίς αυτές δε θα μπορούσαμε να νικήσουμε. `Η ίσως να μην νικούσαμε και καθόλου. Αυτή είναι η γνώμη μου. Πόσο θάρρος δείξανε, πόσο θαρραλέες είναι και τώρα! Δεν μπορείτε να φανταστείτε πόσα βάσανα και στερήσεις έχουν υποστεί. Και βαστάν, βαστάν γιατί θέλουν να υπερασπίσουν τα Σοβιέτ, γιατί θέλουν τη λευτεριά και τον κομμουνισμό. Ναι, είναι υπέροχες οι εργάτριές μας, είναι μαχήτριες της τάξης τους. Είναι άξιες θαυμασμού και αγάπης. Πρέπει γενικά να ομολογήσουμε πως στην Πετρούπολη, στη διάρκεια του αγώνα εναντίον μας οι «καντέτικες» κυρές έδειξαν μεγαλύτερο θάρρος απ' ό,τι οι γιούνκερς.

Αυτή είναι η αλήθεια: στο κόμμα μας έχουμε σταθερές, έξυπνες και ακούραστα δραστήριες κομμουνίστριες. Θα μπορούσαν να καταλάβουν υπεύθυνες θέσεις στα Σοβιέτ, στις Εκτελεστικές Επιτροπές, στα Επιτροπάτα του Λαού, στα ιδρύματα. Απ' αυτές πολλές δούλευαν μέρα και νύχτα, είτε στο κόμμα, είτε μέσα στο λαό των προλετάριων και των αγροτών, είτε στο Κόκκινο Στρατό. Είναι για μας εξαιρετικά πολύτιμο πράγμα αυτό.

Και είναι σπουδαίο για τις γυναίκες όλου του κόσμου, γιατί μαρτυρεί τις ικανότητες των γυναικών, τη μεγάλη αξία που έχει η δουλιά τους για την κοινωνία. Η πρώτη προλεταριακή δικτατορία ανοίγει πραγματικά το δρόμο προς την απόλυτη κοινωνική ισοτιμία της γυναίκας. Αυτή ξεριζώνει περισσότερες προκαταλήψεις, απ' ό,τι οι όγκοι των όσων έχουν γραφεί για την ισοτιμία της γυναίκας. Και όμως, παρ' όλα αυτά, δεν έχομε ακόμα ένα παγκόσμιο κομμουνιστικό γυναικείο κίνημα, και πρέπει να το πετύχουμε πάση θυσία. Πρέπει να καταπιαστούμε αμέσως να το φτιάξουμε. Χωρίς αυτό το κίνημα δεν είναι και δε θα είναι ποτέ πλέρια η δουλιά της Διεθνούς μας και των κομμάτων της. Και η επαναστατική μας δουλιά πρέπει να προχωρεί κατά τρόπο ολοκληρωμένο. Πέστε μου πώς έχουν τα πράγματα, πώς δουλεύουν οι κομμουνιστές στο εξωτερικό.

Αρχισα να διηγιέμαι για όλα, όσα μπορούσα να γνωρίζω στις συνθήκες της τοτινής αδύνατης και μη ταχτικής σύνδεσης ανάμεσα στα κόμματα, που προχώρησαν στην Κομμουνιστική Διεθνή. Ο Λένιν άκουε με προσοχή, σκύβοντας ελαφρά προς τα μπρος χωρίς να εκδηλώνει ανία, ανυπομονησία ή κούραση, παρακολουθώντας με έντονο ενδιαφέρον ακόμα και δευτερεύουσες λεπτομέρειες. Δεν ξέρω κανέναν που θα μπορούσε καλύτερα από κείνον να σε ακούσει, να τα βάζει γρηγορότερα όλα στη σειρά καθορίζοντας τη γενική τους σύνδεση. Αυτό φαινόταν από κάτι σύντομες και πάντα πολύ συγκεκριμένες ερωτήσεις, που έκανε από καιρό σε καιρό, ενώ εγώ διηγόμουν, καθώς και από το πώς ύστερα γυρνούσε σ' αυτή ή εκείνη τη λεπτομέρεια της ομιλίας. Ο Λένιν έκανε αρκετές μικροπαρατηρήσεις.

Εννοείται μιλούσε ιδιαίτερα λεπτομερειακά για την κατάσταση στη Γερμανία. Του είπα πως η Ρόζα⁽¹⁾έδινε μεγάλη σημασία στο τράβηγμα όσο γίνεται πλατύτερων γυναικείων μαζών στην επαναστατική δουλιά.

Οταν ιδρύθηκε το Κομμουνιστικό Κόμμα, η Ρόζα επέμενε για την έκδοση εφημερίδας, αφιερωμένης στο γυναικείο κίνημα. Οταν ο Λέο Ιογκιχές συζητούσε μαζί μου το σχέδιο δουλιάς του κόμματος, στην τελευταία του συνάντηση μαζί μου, ενάμισι εικοσιτετράωρο πριν τον δολοφονήσουν, και σχέδιο οργανωτικής δουλιάς μέσα στις γυναίκες εργάτριες. Το κόμμα καταπιάστηκε μ' αυτό το ζήτημα στην πρώτη κιόλας παράνομη συνδιάσκεψή του. Οι εκπαιδευμένες και έμπειρες διαφωτίστριες και καθοδηγήτριες, που αναδείχτηκαν στην προπολεμική και την πολεμική περίοδο, έμειναν όλες σχεδόν χωρίς εξαίρεση στα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα και των δυο αποχρώσεων και συγκρατούσαν με την επιρροή τους τις αναταραγμένες μάζες των εργατριών. Ωστόσο και μέσα στις γυναίκες είχε ήδη δημιουργηθεί ένας μικρός πυρήνας συντροφισσών με ενεργητικότητα και αυταπάρνηση, που συμμετείχαν σ' όλη τη δουλιά και τον αγώνα του κόμματός μας. Το Κόμμα έχει πια οργανώσει πάνω σε πρόγραμμα τη δράση μέσα στις γυναίκες. Εννοείται πως όλα αυτά είναι μόνο η αρχή, αλλ' όμως μια καλή αρχή.

- Δεν είναι άσχημα, δεν είναι καθόλου άσχημα, είπε ο Λένιν. Η ενεργητικότητα, η αυταπάρνηση και ο ενθουσιασμός των κομμουνιστριών, το θάρρος και η σύνεσή τους σε περίοδο παρανομίας ή μισοπαρανομίας ξανοίγουν καλή προοπτική για την ανάπτυξη της δουλιάς. Η κατάχτηση των μαζών και η οργάνωση εκδηλώσεων είναι πολύτιμα. Πώς πάει όμως η δουλιά για μια σαφή κατανόηση των βάσεων αυτού του ζητήματος για μια σχετική εκπαίδευση των συντροφισσών; Γιατί αυτό έχει αποφασιστική σημασία για τη δουλιά μέσα στις μάζες. Δεν μπορώ να θυμηθώ τώρα, ποιος είπε το: «για την πραγματοποίηση μεγάλων έργων, χρειάζεται ενθουσιασμός». Εμείς και οι εργαζόμενοι όλου του κόσμου έχουμε να πραγματοποιήσουμε ακόμα πραγματικά μεγάλα έργα. Ετσι λοιπόν, τι ενθουσιάζει τις συντρόφισσές σας, το γυναικείο προλεταριάτο στη Γερμανία; Πώς πάει η υπόθεση της προλεταριακής ταξικής συνειδητοποίησής τους; Είναι συγκεντρωμένα τα ενδιαφέροντά τους, η δραστηριότητά τους στα πολιτικά αιτήματα της στιγμής; Γύρω από τι συγκεντρώνεται η σκέψη τους;

Σχετικά μ' αυτό έχω ακούσει περίεργα πράγματα από Ρώσους και Γερμανούς συντρόφους. Αυτό πρέπει να σας το πω. Μου είπαν πως μια κομμουνίστρια προικισμένη εκδίδει στο Αμβούργο μια εφημερίδα για τις πόρνες, και προσπαθεί να τις οργανώσει για επαναστατική πάλη. Η Ρόζα, σαν κομμουνίστρια, ενεργούσε, εμπνεόταν από ανθρωπιστικά αισθήματα, όταν σ' ένα άρθρο της είχε πάρει θέση υπέρ μιας πόρνης, που λόγω παραβίασης αστυνομικών κανονισμών, σχετικά με το ελεεινό επάγγελμά της, οδηγήθηκε στη φυλακή. Είναι αξιολύπητες αυτές, γιατί είναι διπλά θύματα της αστικής κοινωνίας. Πρώτον, είναι θύματα του καταραμένου συστήματος ιδιοκτησίας, και επί πλέον της καταραμένης ηθικής υποκρισίας. Είναι ολοφάνερο αυτό. Μονάχα ένας βάναυσος, κοντόφθαλμος άνθρωπος, μπορεί να το ξεχνά. Ομως άλλο είναι να το καταλαβαίνεις, και άλλο είναι πώς να σας το πω - να πας να οργανώσεις τις πόρνες, σαν ειδικό επαναστατικό μαχητικό τμήμα, και να εκδίδεις γι' αυτές επαγγελματικό όργανο. Μα δεν υπάρχουν στη Γερμανία, εργάτριες της βιομηχανίας, που πρέπει να οργανώσουμε, για τις οποίες πρέπει να υπάρχει εφημερίδα, που είναι απαραίτητο να τις τραβήξουμε στον αγώνα μας; Εδώ πρόκειται για μια αρρωστιάρικη παρέκκλιση. Αυτό μου θυμίζει πολύ τη μόδα των λογοτεχνών, που παρουσίαζε την κάθε πόρνη να έχει μορφή γλυκιάς Παναγίας. Είναι αλήθεια πως και εδώ η βάση ήταν υγιής: η κοινωνική συμπόνια, η αγανάκτηση ενάντια στην ηθική υποκρισία της αξιοσέβαστης αστικής τάξης. Αλλά η υγιής αυτή αρχή κάτω απ' την αστική διάβρωση εκφυλίστηκε. Η πορνεία γενικά και εδώ σε μας θα μας προβάλει πολλά ακόμα δύσκολα προβλήματα. Να επαναφέρουμε την πόρνη στην παραγωγική δουλιά, να βρούμε γι' αυτήν μια θέση στην κοινωνική οικονομία, να, σε τι έγκειται το ζήτημα. Είναι όμως δύσκολο και περίπλοκο να το επιτύχουμε στις σημερινές συνθήκες της οικονομίας μας και γενικά των υφισταμένων όρων. Ορίστε, ένα μέρος του γυναικείου κινήματος, που ορθώνεται μπροστά μας σ' όλο το πλάτος του και απαιτεί τη λύση του ύστερα από την κατάχτηση της κρατικής εξουσίας απ' το προλεταριάτο. Αυτό το ζήτημα σε μας, στη Σοβιετική Ρωσία, θα μας δημιουργήσει πολλές ακόμα σκοτούρες. Ας γυρίσουμε όμως στη δική σας ειδική περίπτωση που έχουμε στη Γερμανία. Το κόμμα δεν πρέπει σε καμιά περίπτωση να βλέπει με απάθεια αυτές τις αντικανονικές ενέργειες των μελών του. Αυτό δημιουργεί συγχύσεις και σκορπάει τις δυνάμεις. Εσείς όμως προσωπικά τι κάνατε για να τις εμποδίσετε;

 

Προτού ακόμα προλάβω να απαντήσω, ο Λένιν συνέχισε:

- Δεν τέλειωσε ακόμα, Κλάρα, ο κατάλογος των αμαρτιών σας. Μου είπαν ότι στις βραδιές ανάγνωσης και συζήτησης με τις εργάτριες εξετάζονται, ως επί το πλείστον, ζητήματα του φύλου και του γάμου, ως εάν αυτό αποτελούσε αντικείμενο υψίστης σημασίας για την πολιτική διαπαιδαγώγηση και τη διαφωτιστική δουλιά. Δεν πίστευα στ' αυτιά μου, όταν μου το είπαν. Το πρώτο κράτος της προλεταριακής δικτατορίας παλεύει με τους αντεπαναστάτες όλου του κόσμου. Η κατάσταση μέσα στην ίδια τη Γερμανία απαιτεί μεγίστη συσπείρωση όλων των προλεταριακών επαναστατικών δυνάμεων για την απόκρουση της αντεπανάστασης, που προβάλλει ολοένα και μεγαλύτερη πίεση. Και τον ίδιο καιρό οι δραστήριες κομμουνίστριες εξετάζουν τα ζητήματα του φύλου και το ζήτημα των μορφών του γάμου στο παρόν, στο παρελθόν και το μέλλον! Θεωρούν σαν πρώτιστο καθήκον τους να διαφωτίσουν την εργάτρια σ' αυτόν τον τομέα. Λένε πως τη μεγαλύτερη απήχηση βρήκε η μπροσούρα μιας Βιεννέζας κομμουνίστριας για τα ζητήματα του φύλου. Τι σαχλαμάρα είναι αυτή η φυλλάδα! Ο,τι σωστό βρίσκεται μέσα, οι εργάτες από πολύ πριν το έχουν διαβάσει στον Μπέμπελ, όπου όμως δεν είναι σε μορφή ανιαρή και ακατέργαστη όπως στην μπροσούρα, μα σε μορφή γοητευτική, που σε συναρπάζει, όλο επίθεση κατά της αστικής κοινωνίας. Η μπροσούρα αναφερόμενη στις φροϋδικές απόψεις παίρνει μια κάποια «επιστημονική» χροιά, αλλά αυτά όλα είναι ερασιτεχνικά φληναφήματα. Η θεωρία του Φρόυδ είναι τώρα, ως εκ του είδους της, μια μοντέρνα παραδοξολογία. Αντικρίζω με δυσπιστία τις θεωρίες του φύλου, που εκθέτονται σε άρθρα, σε αναλύσεις, σε μπροσούρες κλπ. με λίγα λόγια, σε κείνη την ειδική αρθρογραφία, που άνθισε πλούσια στο λιπασμένο έδαφος της αστικής κοινωνίας. Δεν τρέφω εμπιστοσύνη σε κείνους, που συνεχώς και επίμονα μένουν απορροφημένοι στα ζητήματα του φύλου, όπως ένας Ινδός φακίρης προσηλώνεται στον αφαλό του. Μου φαίνεται πως αυτή η αφθονία των θεωριών του φύλου, που στο μεγαλύτερο μέρος τους είναι υποθέσεις, και μάλιστα συχνά αυθαίρετες, πηγάζει από προσωπικές ανάγκες. Ακριβώς από την τάση να δικαιολογήσουν στην αστική ηθική τη δική τους αντικανονική ή υπερβολική σεξουαλική ζωή και να εκλιπαρήσουν ανοχή για τον εαυτό τους. Για μένα αυτός ο καμουφλαρισμένος σεβασμός προς την αστική ηθική με διαθέτει τόσο εναντίον στα ζητήματα του φύλου, όπως και το ερωτικό πασπάτεμα. Οσο κι αν θέλει να εμφανιστεί η κίνηση αυτή σαν διαμαρτυρία και επαναστατική, ωστόσο σε τελευταία ανάλυση είναι απόλυτα αστική. Είναι μια εξαιρετικά αγαπημένη απασχόληση των διανοουμένων και των συγγενικών προς αυτούς στρωμάτων. Μέσα στο κόμμα, μέσα στο ταξικά - συνειδητό, το αγωνιζόμενο προλεταριάτο, γι' αυτήν δεν υπάρχει θέση.

Στο σημείο αυτό έκανα την παρατήρηση ότι στις συνθήκες της κυριαρχίας της ατομικής ιδιοχτησίας και του αστικού καθεστώτος τα ζητήματα του φύλου και του γάμου κάνουν να ωριμάσουν ποικίλα καθήκοντα, οι προστριβές και τα βάσανα των γυναικών όλων των τάξεων και των στρωμάτων. Ο πόλεμος και οι συνέπειές του όξυναν εξαιρετικά για τις γυναίκες τις προστριβές και τα βάσανα, που υπήρχαν πρωτύτερα ακριβώς στον τομέα των σχέσεων ανάμεσα στα φύλα. Βγήκαν στο φανερό προβλήματα, που πριν τα κρύβανε από τις γυναίκες. Σ' αυτό προστίθεται και η ατμόσφαιρα της επανάστασης που άρχισε. Κλονίζεται σ' όλα τα σημεία του ο κόσμος των παλιών αισθημάτων και ιδεών. Αδυνατίζουν και σπάνε οι παλιές κοινωνικές σχέσεις. Ξεπροβάλλουν τα έμβρυα των νέων, μη διαμορφωμένων ακόμα ιδεολογικών προϋποθέσεων για τις σχέσεις του ανθρώπου προς τον άνθρωπο. Το ενδιαφέρον προς τα ζητήματα αυτά εξηγείται από την ανάγκη να ξεκαθαριστεί η κατάσταση, από μια ανάγκη προς νέους προσανατολισμούς. Σ' αυτό οφείλεται επίσης και η αντίδραση ενάντια στις παραποιήσεις και την απάτη της αστικής κοινωνίας. Οι αλλαγές των μορφών του γάμου και της οικογένειας στην πορεία της ιστορίας, σε εξάρτησή τους απ' την οικονομία, είναι ένα βολικό μέσο για το ξερίζωμα από το μυαλό των εργατριών της προκατάληψης για την αιωνιότητα της αστικής κοινωνίας. Μια ιστορικο-κριτική στάση απέναντί της πρέπει να φτάνει ανεπιφύλαχτα στη διάλυση του αστικού καθεστώτος, στο ξεσκέπασμα της ουσίας του και των συνεπειών που προκαλεί, συμπεριλαμβανομένου του στιγματισμού της απατεωνίστικης ηθικής. Ολοι οι δρόμοι οδηγούν στη Ρώμη. Η κάθε μαρξιστική ανάλυση που αφορά ένα σπουδαίο τμήμα του ιδεολογικού εποικοδομήματος της κοινωνίας, ένα σημαντικό κοινωνικό φαινόμενο οφείλει να οδηγεί στην ανάλυση του αστικού καθεστώτος και της βάσης του, της ατομικής ιδιοχτησίας, και κάθε τέτοια ανάλυση οφείλει να οδηγεί στο συμπέρασμα ότι «πρέπει να καταστραφεί η Καρχηδόνα».

 

Ο Λένιν κουνούσε το κεφάλι χαμογελώντας.

- Ωστε έτσι! Εσείς, ακριβώς σαν δικηγόρος υπερασπίζεστε τις συντρόφισσές σας και το κόμμα σας! Εννοείται, αυτό που λέτε, είναι δίκαιο. Για το λάθος όμως που έγινε στη Γερμανία, αυτό μπορεί στην καλύτερη περίπτωση, να χρησιμεύσει για συγχώρηση, μα όχι για δικαιολογία. Το λάθος παραμένει λάθος. Μπορείτε εσείς να με βεβαιώσετε πως στη διάρκεια της ανάγνωσης και των συζητήσεων τα ζητήματα του φύλου και του γάμου εξετάζονται από την άποψη ενός συνεπούς, συνδεμένου με τη ζωή, ιστορικού υλισμού; Αυτό το πράγμα προϋποθέτει πολύπλευρες βαθιές γνώσεις, την πλέον ξεκάθαρη μαρξιστική αφομοίωση τεράστιου υλικού. Πού έχετε εσείς τώρα δυνάμεις για τέτοιο πράγμα; Αν είχατε τέτοιες δυνάμεις, ποτέ δε θα συνέβαινε ώστε μια μπροσούρα, σαν αυτή που λέμε, να χρησίμευε για διδαχτικό υλικό στις βραδιές ανάγνωσης και συζητήσεως. Αντί να την κριτικάρουν, τη συνιστούν και τη διαδίδουν. Πού λοιπόν οδηγεί σε τελευταία ανάλυση αυτή η μη ικανοποιητική, η μη μαρξιστική συζήτηση; Στο να μην εκλαμβάνονται σαν μέρη του κύριου κοινωνικού ζητήματος τα ζητήματα του φύλου και του γάμου. Απεναντίας το μεγάλο κοινωνικό ζήτημα αρχίζει να φαίνεται σαν εξάρτημα του ζητήματος του φύλου. Το πρωταρχικό περνάει σε δευτερεύουσα μοίρα. Αυτό όχι μόνο παρεμποδίζει το ξεκαθάρισμα αυτού του ζητήματος, μα συσκοτίζει γενικά τη σκέψη, συσκοτίζει την ταξική συνείδηση των εργατριών.

Εκτός απ' αυτό, θα κάνω ακόμα μια όχι περιττή παρατήρηση. Ηδη ο σοφός Σολομών έλεγε: «καιρός παντί πράγματι». Πέστε μου, σας παρακαλώ, είναι τώρα ώρα να απασχολείτε τις εργάτριες επί μήνες ολόκληρους για το πώς αγαπούν και αγαπιούνται, για το πώς να κορτάρουν και να κορτάρονται; Και, εννοείται, πως γίνονταν αυτά στο παρελθόν, πως γίνονται τώρα και πως θα γίνονται στο μέλλον και μάλιστα στους διάφορους λαούς. Και αυτό, παρακαλώ, το ονομάζουν με καμάρι ιστορικό υλισμό. Τώρα ο νους και ο λογισμός των εργατριών πρέπει να κατευθύνεται στην προλεταριακή επανάσταση. Αυτή θα δημιουργήσει τις βάσεις και για μια πραγματική ανανέωση των θεσμών του γάμου και των σχέσεων ανάμεσα στα δύο φύλα. Τώρα όμως στην πρώτη σειρά προβάλλουν εντελώς άλλα προβλήματα κι όχι οι μορφές του γάμου στους νέγρους της Αυστραλίας, ούτε οι εσωοικογενειακοί γάμοι του αρχαίου κόσμου. Η ιστορία βάζει στην ημερήσια διάταξη για το Γερμανό προλετάριο, όπως και πριν, το ζήτημα των Σοβιέτ, το ζήτημα της Συνθήκης των Βερσαλλιών και της επίδρασής της πάνω στη ζωή των γυναικών, το ζήτημα της ανεργίας, του μεροκάματου που πέφτει, των φόρων και πολλά άλλα. Κοντολογίς, επιμένω, στην άποψή μου πως δεν είναι σωστή, δεν είναι καθόλου σωστή, αυτή η μέθοδος για την πολιτική και κοινωνική διαφώτιση των εργατριών. Πώς και δε μιλήσατε; Σεις έπρεπε ν' αντιτάξετε το κύρος σας ενάντια σ' αυτά.

Εξήγησα στον εφαρπασμένο φίλο μου πως δεν παρέλειψα καμιά ευκαιρία που να μην κάνω κριτική, που να μη διαφωνήσω με τις συντρόφισσες καθοδηγήτριες, να βγάζω και λόγους σε διάφορα μέρη. Εξάλλου εκείνος γνωρίζει το ουδείς προφήτης εν τη εαυτού πατρίδι και μέσα στους συγγενείς του. Με την κριτική μου γέννησα την υποψία πως «είναι μέσα μου ακόμα δυνατές οι επιβιώσεις των σοσιαλδημοκρατικών θέσεων και του μικροαστισμού παλιάς μόδας». Ωστόσο, η κριτική έπιασε τόπο. Τα ζητήματα του φύλου και του γάμου δεν αποτελούν πια τα κεντρικά θέματα στους ομίλους και στις βραδιές συζητήσεων.

Ο Λένιν συνέχισε να ξετυλίγει το νήμα των σκέψεών του.

- Ξέρω, ξέρω, είπε, σχετικά μ' αυτό μένα και με υποπτεύονται κάποτε για φιλισταϊσμό. Το αντιμετωπίζω όμως ήρεμα. Πάντα είναι τρομερά έξυπνα τα κιτρινόραμφα κλωσόπουλα, που μόλις βγήκαν από τ' αυγό των αστικών αντιλήψεων. Μας συμβαίνει να το υφιστάμεθα αυτό, αλλά δε σκοπεύουμε και «να διορθωθούμε». Και το νεολαιίστικο κίνημα υποφέρει από τις τωρινές απόψεις των ζητημάτων του φύλου και από το υπερβολικό ενδιαφέρον προς αυτά τα ζητήματα.

 

Ο Λένιν τόνισε ειρωνικά τη λέξη «τωρινές» και ταυτόχρονα σαν να έδειχνε αποστροφή.

- Οπως με πληροφόρησαν, τα ζητήματα του φύλου αποτελούν επίσης το αγαπημένο αντικείμενο μελέτης των νεολαιίστικών σας οργανώσεων. Λένε πως δε φτάνουν οι ομιλητές πάνω σ' αυτό το ζήτημα. Αυτή η αηδία είναι εξαιρετικά επιζήμια για το νεολαιίστικο κίνημα, είναι εξαιρετικά επικίνδυνη. Μπορεί μάλλον να συντελέσει σ' ένα υπέρμετρο ερεθισμό, σε υπόθαλψη της σεξουαλικής ζωής σε ορισμένα πρόσωπα και να επιφέρει υπόσκαψη της υγείας και των δυνάμεων των νέων. Οφείλομε να παλέψουμε και ενάντια σ' αυτό το φαινόμενο. Εξάλλου δεν είναι λίγα τα σημεία προσέγγισης του γυναικείου και του νεολαιίστικου κινήματος. Οι κομμουνίστριες συντρόφισσές μας πρέπει παντού να κάνουν μια σχεδιασμένη δουλιά από κοινού με τη νεολαία. Αυτό τις ανεβάζει, τις μεταφέρει από τον κόσμο της ατομικής μητρότητας στον κόσμο της κοινωνικής μητρότητας. Είναι απαραίτητο να βοηθάμε στην οποιαδήποτε αφύπνιση της κοινωνικής ζωής και δράσης των γυναικών, για να μπορέσουν να υπερνικήσουν τη στενότητα της μικροαστικής, ατομιστικής, οικιακής και οικογενειακής ψυχολογίας τους. Αλλά αυτό να γίνεται μαζί με τ' άλλα.

Και σε μας επίσης ένα σημαντικό τμήμα της νεολαίας ασχολείται επισταμένα «με την αναθεώρηση της αστικής αντίληψης και της αστικής ηθικής» στα ζητήματα του φύλου. Και, πρέπει να προσθέσω, ένα σημαντικό τμήμα της καλύτερης νεολαίας μας, που πραγματικά πολλά υπόσχεται. Το ζήτημα έχει όπως προ ολίγου υποδείξατε. Μέσα στην ατμόσφαιρα των συνεπειών του πολέμου και της επανάστασης, που άρχισε, γκρεμίζονται, χάνοντας την ανασταλτική τους δύναμη, οι παλιές ιδεολογικές αξίες. Οι νέες αξίες αποκρυσταλλώνονται βαθμιαία, με την πάλη. Επαναστατικοποιούνται οι αντιλήψεις σχετικά με τις σχέσεις του ανθρώπου προς τον άνθρωπο, σχετικά με τις σχέσεις του άντρα προς τη γυναίκα, επαναστατικοποιούνται και τα αισθήματα και οι σκέψεις. Ανάμεσα στο δικαίωμα του ατόμου και στο δικαίωμα της κολεχτίβας και, συνεπώς, και στις υποχρεώσεις του ατόμου μπαίνουν νέα σύνορα. Αυτό είναι μια αργή και συχνά πολύ οδυνηρή πορεία εξαφάνισης και γέννησης. Ολα αυτά αφορούν και τον τομέα των σεξουαλικών σχέσεων, γάμου, οικογένειας. Η αποσύνθεση, το σάπισμα, η βρωμιά του αστικού γάμου, με το δύσκολό του διαζύγιο, με την ελευθερία για το σύζυγο και τη σκλαβιά για τη σύζυγο, το επαίσχυντο ψεύδος της σεξουαλικής ηθικής και των σχέσεων προκαλούν στους καλύτερους ανθρώπους βαθύ αίσθημα αποτροπιασμού.

Η καταπίεση των νόμων του αστικού κράτους για το γάμο και την οικογένεια επιδεινώνει το κακό και οξύνει τις προστριβές. Είναι η καταπίεση της «ιεράς ατομικής ιδιοχτησίας». Αυτή εξαγιάζει την εξαγορά, την ποταπότητα, τη βρωμιά. Η κατά σύμβαση απατεωνιά της «τίμιας» αστικής κοινωνίας συμπληρώνει τα υπόλοιπα. Οι άνθρωποι ξεσηκώνονται ενάντια στη χυδαιότητα και στη διαστροφή που επικρατεί. Και σ' αυτή την εποχή, που γκρεμίζονται πανίσχυρα κράτη, που σπάνε οι παλιές σχέσεις κυριαρχίας, που αρχίζει να πεθαίνει ένας ολόκληρος κοινωνικός κόσμος, σ' αυτή την εποχή αλλάζουν γρήγορα τα αισθήματα του ξεχωριστού ατόμου. Μια υποκινητική δίψα για ποικιλία απολαύσεων γίνεται εύκολα ασυγκράτητη. Οι μορφές του γάμου και των σχέσεων των φύλων υπό την αστική έννοια δεν ικανοποιούν πια. Στον τομέα του γάμου και των σεξουαλικών σχέσεων ζυγώνει μια επανάσταση, επάξια της προλεταριακής. Εννοείται πως το εξαιρετικά μπερδεμένο κουβάρι των ζητημάτων, που βάζει η επανάσταση στην ημερήσια διάταξη απασχολεί τόσο τις γυναίκες, όσο και τη νεολαία. Και αυτές και εκείνη βασανίζονται πάρα πολύ από τη σημερινή ακαταστασία στον τομέα των σεξουαλικών σχέσεων. Η νεολαία ξεσηκώνεται ενάντια σ' αυτά με την προσιδιάζουσα στην ηλικία της ορμητικότητα. Αυτό είναι ευνόητο. Δε θα υπήρχε μεγαλύτερο ψεύδος, παρά αν αρχίζαμε να κηρύττουμε στη νεολαία τον καλογερίστικο ασκητισμό και την αγιότητα της βρωμερής αστικής ηθικής. Είναι όμως ζήτημα αν είναι καλό τα ζητήματα του φύλου, που αυτά τα χρόνια προβάλλουν έντονα από φυσιολογικές αιτίες, να γίνονται το επίκεντρο της ψυχικής κατάστασης της νεολαίας. Οι συνέπειες είναι κυριολεκτικά ολέθριες. Μπορείτε να ρωτήσετε γι' αυτό τη σ. Λίλινα. Αυτή θα έχει πείρα λόγω της ευρείας δουλιάς της στα διάφορα διαπαιδαγωγικά ιδρύματα και ξέρετε πως αυτή είναι πραγματική κομμουνίστρια δίχως προλήψεις.

- Εννοείται πως «βασίζεται σε αρχές», και στηρίζεται τάχα στη θεωρία, η αλλαγή στάσης της νεολαίας στα ζητήματα της σεξουαλικής ζωής. Πολλοί ονομάζουν τη θέση τους «επαναστατική» και «κομμουνιστική». Αυτοί σκέφτονται ειλικρινά πως έτσι είναι. Αυτό, σε μένα το γέρο, δεν κάνει εντύπωση. Αν και εγώ λιγότερο παντός άλλου είμαι μελαγχολικός ασκητής, όμως σε μένα η λεγόμενη «νέα σεξουαλική ζωή» της νεολαίας, και συχνά και των μεγάλων, μου φαίνεται πολύ συχνά εντελώς αστική, μου φαίνεται μια παραλλαγή του αγαθού αστικού οίκου ανοχής. Ολα αυτά δεν έχουν τίποτα το κοινό με τον ελεύθερο έρωτα, όπως τον καταλαβαίνουμε εμείς, οι κομμουνιστές. Εσείς φυσικά ξέρετε, περίφημη θεωρία, ότι, τάχα στην κομμουνιστική κοινωνία για να ικανοποιήσεις τους σεξουαλικούς σου πόθους και την ερωτική σου ανάγκη, θα είναι τόσο απλό και ασήμαντο, σαν να πίνεις ένα ποτήρι νερό. Η νεολαία μας απ' αυτή τη θεωρία του «ποτηριού με νερό» λύσσαξε, κυριολεχτικά λύσσαξε. Η θεωρία αυτή έγινε η κακή μοίρα πολλών αγοριών και κοριτσιών. Οι οπαδοί της ισχυρίζονται, πως η θεωρία αυτή είναι μαρξιστική. Ευχαριστώ πολύ, για ένα τέτοιο «μαρξισμό» που συνδέει άμεσα, απ' ευθείας και εξ ολοκλήρου, αποκλειστικά και μόνο εκ της οικονομικής βάσης, όλα τα φαινόμενα και τις αλλαγές που συντελούνται στο ιδεολογικό εποικοδόμημα της κοινωνίας. Το ζήτημα όμως δεν είναι καθόλου τόσο απλό. Υπάρχει κάποιος Φρίντριχ Ενγκελς, που προ πολλού ήδη καθόρισε αυτή την αλήθεια, που αφορά τον ιστορικό υλισμό.

 

Θεωρώ τη θεωρία του «ποτηριού με νερό» απολύτως μη μαρξιστική και επιπλέον αντικοινωνική. Στη σεξουαλική ζωή εκδηλώνεται όχι μόνο εκείνο που δίνεται απ' τη φύση αλλά και εκείνο που επιπλέον εισάγεται απ' τον πολιτισμό, ανεξάρτητα αν είναι ανώτερο ή κατώτερο. Ο Ενγκελς στην «Καταγωγή της οικογένειας», υποδείχνει πόσο σοβαρό είναι, να εξελιχθεί και να ραφιναριστεί ο σεξουαλικός έρωτας. Οι σχέσεις ανάμεσα στα φύλα δεν είναι απλώς έκφραση παιχνιδιού ανάμεσα στην κοινωνική οικονομία και στη φυσική ανάγκη. Δε θα ήταν μαρξισμός, μα ορθολογιστική στενοκεφαλιά, αν επιδιώκαμε να αναγάγουμε άμεσα στην οικονομική βάση της κοινωνίας την αλλαγή αυτών των σχέσεων, καθ' εαυτών, αποσπασμένων απ' τη γενική σύνδεσή τους με την όλη ιδεολογία. Εννοείται, η δίψα απαιτεί ικανοποίηση. Μπορεί όμως ένας ομαλός κοινωνικός άνθρωπος κάτω από ομαλές συνθήκες να ξαπλώσει στο δρόμο μέσα στη λάσπη και να πιει νερό απ' το βάλτο; Ή ακόμα και από ένα ποτήρι που στις άκρες του ακούμπησαν δεκάδες χίλια; Μα το σπουδαιότερο απ' όλα είναι η κοινωνική πλευρά. Το να πίνεις νερό είναι πραγματικά ατομική σου υπόθεση. Στον έρωτα όμως συμμετέχουν δυο, και γεννιέται τρίτος, η νέα ζωή. Εδώ περικλείεται το κοινωνικό συμφέρον, δημιουργείται η υποχρέωση απέναντι στην κολεχτίβα.

- Σαν κομμουνιστής δεν τρέφω ούτε την παραμικρότερη συμπάθεια προς τη θεωρία του «ποτηριού με νερό», έστω κι αν είναι στολισμένη με την ταμπέλα του «απελευθερωμένου έρωτα». Κι ακόμα δεν είναι ούτε νέα, ούτε και κομμουνιστική. Πιθανόν να θυμάστε που τη θεωρία αυτή τη διακήρυσσαν στη λογοτεχνία των σαλονιών, στα μέσα περίπου, του περασμένου αιώνα σαν «χειραφέτηση της καρδιάς». Η μπουρζουαζία τη μετέτρεψε στην πράξη σε χειραφέτηση του σώματος. Το κήρυγμα εκείνου του καιρού ήταν πιο έξυπνο απ' ό,τι τώρα, τι γίνεται στην πράξη δεν μπορώ να κρίνω.

Δεν είναι που θέλω με την κριτική μου να κηρύξω τον ασκητισμό. Ούτε μου πέρασε απ' το νου. Ο κομμουνισμός πρέπει να φέρνει μαζί του όχι τον ασκητισμό, αλλά τη χαρά της ζωής και τη ζωτικότητα, που δημιουργεί και η πληρότητα της ερωτικής ζωής. Εχω τη γνώμη όμως πως η συχνά παρατηρούμενη τώρα πέραν των ορίων σεξουαλική ζωή, δε συνεπιφέρει τη χαρά και τη ζωτικότητα, μα, απεναντίας, τις λιγοστεύει. Σε καιρό επανάστασης, αυτό είναι άσχημο, πολύ άσχημο.

Για τη νεολαία ιδιαίτερα είναι απαραίτητη η χαρά και η ζωτικότητα. Υγιεινό σπορ - γυμναστική, κολύμπι, εκδρομές, κάθε λογής φυσική αγωγή, ποικιλία πνευματικών ενδιαφερόντων, μελέτη, ανάλυση, έρευνα και όλα αυτά κατά το δυνατόν μαζί! Ολα αυτά δίνουν στη νεολαία περισσότερα απ' ό,τι συνεχείς λόγοι και συζητήσεις για τα ζητήματα του φύλου και των λεγομένων «απολαύσεων της ζωής». Νους υγιής εν σώματι υγιή. Ούτε καλόγηρος, ούτε Δον Ζουάν, αλλά ούτε και Γερμανός φιλισταίος, σαν μέση οδός. Εσείς εξάλλου γνωρίζετε το νεαρό σύντροφο Χιζ. Είναι ένας θαυμάσιος νέος με μεγάλα χαρίσματα! Φοβούμαι πως απ' αυτόν δε θα βγει παρ' όλα αυτά τίποτα της προκοπής. Μαινόμενος ρίχνεται από τη μια ερωτική ιστορία στην άλλη. Αυτό δε βοηθάει ούτε για την πολιτική πάλη, ούτε για την επανάσταση. Δεν μπορώ επίσης να εγγυηθώ πως είναι σίγουρες και σταθερές στην πάλη κείνες οι γυναίκες που οι ατομικές τους υποθέσεις περιπλέκονται με την πολιτική, ή οι άντρες που τρέχουν πίσω από κάθε ποδόγυρο και αφήνουν να τους τυλίξει το κάθε θηλυκό. Οχι, όχι αυτά δεν ταιριάζουν με την επανάσταση.

 

Ο Λένιν σηκώθηκε απότομα χτυπώντας το χέρι πάνω στο τραπέζι και έκανε μερικά βήματα στο δωμάτιο.

- Η επανάσταση απαιτεί από τις μάζες, απ' το άτομο συγκέντρωση, ένταση των δυνάμεων. Δεν ανέχεται τις οργιακές καταστάσεις, σαν εκείνες, που είναι συνήθειες στους ήρωες και τις ηρωίδες της λογοτεχνίας της παρακμής του Ντ. Ανούντσιο. Η έλλειψη αυτοκυριαρχίας στη σεξουαλική ζωή είναι αστική: είναι σημάδι αποσύνθεσης. Το προλεταριάτο είναι τάξη που ανεβαίνει. Δεν έχει ανάγκη από μεθύσι που θα το αποβλάκωνε ή θα το ερέθιζε. Δεν του χρειάζεται ούτε το μεθύσι του σεξουαλικού εκτραχηλισμού, ούτε το μεθύσι με αλκοόλ. Δεν του επιτρέπεται και δε θέλει να ξεχάσει την ποταπότητα, τη βρωμιά και τη βαρβαρότητα του καπιταλισμού. Αντλεί τα ισχυρότερα κίνητρα για πάλη από την κατάσταση της τάξης του, απ' το κομμουνιστικό ιδανικό. Του χρειάζονται ξεκάθαρα πράγματα, ξεκάθαρα και πάλι ξεκάθαρα. Γι' αυτό, επαναλαμβάνω, δε θα πρέπει να υπάρχει κανένα αδυνάτισμα, καμιά εξάντληση και καταστροφή δυνάμεων. Αυτοκυριαρχία, αυτοπειθαρχία - όχι υποδούλωση. Αυτά χρειάζονται και στον έρωτα. Να με συγχωρέσετε όμως, Κλάρα. Ξέκλινα πολύ από το αρχικό σημείο της συνομιλίας μας. Γιατί δε με ανακαλέσατε στην τάξη; Η ανησυχία με ανάγκασε να μιλήσω πολύ. Πολύ με απασχολεί το μέλλον της νεολαίας μας. Αυτή αποτελεί ένα μέρος της επανάστασης. Και αν οι επιζήμιες εκδηλώσεις της αστικής κοινωνίας αρχίσουν να μεταδίδονται και στον κόσμο της επανάστασης, τόσο πλατιά, όσο πλατιά απλώνονται οι ρίζες μερικών αγριόχορτων, τότε καλύτερα να τις αντιπολεμήσουμε έγκαιρα. Εξάλλου και τα ζητήματα που θίξαμε, αποτελούν επίσης μέρος του γυναικείου προβλήματος.

Ο Λένιν μιλούσε πολύ ζωηρά και πειστικά. Ενιωθα πως η κάθε λέξη του έβγαινε από τα κατάβαθα της ψυχής του. Αυτό το επιβεβαίωνε η έκφραση του προσώπου του. Κάπου - κάπου με μια απότομη χειρονομία υπογράμμιζε τη σκέψη του. Εμενα κατάπληκτη, πώς ο Λένιν παράλληλα με τα πιο σπουδαία πολιτικά ζητήματα, έδινε τόση μεγάλη προσοχή και στα μεμονωμένα φαινόμενα και τα ανέλυε. Και όχι μόνο τα φαινόμενα στη Σοβιετική Ρωσία, μα και στα καπιταλιστικά κράτη. Σαν βαθυστόχαστος μαρξιστής, συνελάμβανε το μεμονωμένο, όπου και μ' οποιαδήποτε μορφή κι αν εκδηλωνόταν, στη σύνδεσή του με το μεγάλο, με το σύνολο, εκτιμώντας τη σημασία του γι' αυτό το σύνολο. Η θέλησή του, ο σκοπός της ζωής του, κατευθυνόταν ολοκληρωτικά χωρίς ταλαντεύσεις, σαν ακατάβλητη δύναμη της φύσης, σ' ένα πράγμα, στην επιτάχυνση της επανάστασης, σαν υπόθεσης των μαζών. Ολα τα εκτιμούσε ανάλογα με την επίδραση που θα μπορούσαν να ασκήσουν στις συνειδητές μαχητικές δυνάμεις της επανάστασης, τόσο, στις εθνικές όσο και στις διεθνείς, καθώς υπολογίζοντας απόλυτα τα ιστορικά δεδομένα των ιδιομορφιών στις διάφορες χώρες και τα ξεχωριστά στάδια ανάπτυξής τους, είχε πάντα μπρος στα μάτια του την ενιαία αδιαίρετη παγκόσμια προλεταριακή επανάσταση.

- «Πόσο λυπάμαι, σύντροφε Λένιν, πετάχτηκα, που τα λόγια σας δεν τα άκουσαν εκατοντάδες, χιλιάδες άνθρωποι. Εσείς εξάλλου ξέρετε πως δε χρειάζεται να πείσετε εμένα. Πόσο σπουδαίο όμως θα ήταν, αν άκουαν τη γνώμη σας και οι φίλοι και οι εχθροί!».

Ο Λένιν χαμογέλασε με αγαθότητα:

- Ισως κάποτε μιλήσω ή γράψω για τα ζητήματα που θίξαμε. Αργότερα, όχι τώρα. Τώρα πρέπει όλος ο χρόνος και όλες οι δυνάμεις να συγκεντρώνονται σε άλλα πράγματα. Υπάρχουν πιο σοβαρές, πιο δύσκολες μέριμνες. Ο αγώνας για τη διαφύλαξη και το δυνάμωμα της σοβιετικής εξουσίας θ' αργήσει πολύ ακόμα να τελειώσει. Πρέπει να κοιτάξουμε να χωνέψουμε, όσο γίνεται καλύτερα, γιατί είχε αυτή την έκβαση ο πόλεμος με την Πολωνία. Στο νότο υπάρχει ακόμα ο Βράνγκελ. Είναι αλήθεια, πως έχω τη σταθερή πεποίθηση, πως θα τα βγάλουμε πέρα μαζί του. Αυτό θα τους αναγκάσει να βάλουν μυαλό και τους Αγγλους και τους Γάλλους ιμπεριαλιστές και τους μικρούς υποταχτικούς τους. Μπροστά μας όμως στέκει το ακόμα δυσκολότερο καθήκον μας, η ανασυγκρότηση. Κατά την πορεία της θα διευθετηθούν σημαντικά και τα ζητήματα των σχέσεων των δύο φύλων, και τα ζητήματα γάμου και οικογένειας. Και για την ώρα εσείς πρέπει να παλεύετε όταν και όπου χρειαστεί. Δεν πρέπει να επιτρέπετε τα ζητήματα αυτά να ερμηνεύονται κατά μη μαρξιστική μέθοδο και να δημιουργούν έδαφος για αποδιοργανωτικές παρεκκλίσεις και διαστρεβλώσεις. Εφτασα, επιτέλους, στη δική σας δουλιά.

 

Ο Λένιν κοίταξε το ρολόι του.

- Εχει περάσει, είπε, κατά το ήμισυ ο χρόνος που διαθέτω. Φλυάρησα πολύ. Θα πρέπει να γράψετε τις καθοδηγητικές θέσεις για την κομμουνιστική δουλιά μέσα στις γυναίκες. Ξέρω ότι αντικρίζετε το ζήτημα από την άποψη των αρχών, ξέρω και την πραχτική πείρα σας. Γι' αυτό θα είναι σύντομη η συνομιλία μας πάνω σ' αυτή τη δουλιά. Ετσι λοιπόν, επί το έργον. Πώς αντιλαμβάνεστε αυτές τις θέσεις εσείς;

Του είπα με δυο λόγια τις απόψεις μου. Ο Λέιν κούνησε κάμποσες φορές επιδοκιμαστικά το κεφάλι, χωρίς να με διακόψει. Οταν τέλειωσα, τον κοίταξα ερωτηματικά.

- Σωστά, είπε, μιλήστε γι' αυτή τη δουλιά και με το Ζηνόβιεφ. Θα ήταν επίσης καλό, να βγάζατε κανένα λόγο γι' αυτό, σε συνεδρίαση των υπεύθυνων κομματικών γυναικείων στελεχών και να υποβάλλετε σε συζήτηση το ζήτημα. Είναι λυπηρό, που δεν είναι η σ. Ινέσσι.² Είναι άρρωστη και έφυγε στον Καύκασο. Υστερα από τη συζήτηση, να γράψετε τις θέσεις. Θα τις εξετάσει η επιτροπή και η Εκτελεστική Επιτροπή θα αποφασίσει οριστικά. Θα πω τη γνώμη μου μόνο πάνω σε ορισμένα βασικά σημεία, στα οποία συμμερίζομαι απόλυτα την άποψή σας. Μου φαίνονται σπουδαίες επίσης και για την τρέχουσα διαφωτιστική και προπαγανδιστική δουλιά μας, μια και θέλουμε να προετοιμάσουμε επιτυχείς εκδηλώσεις και νικηφόρες μάχες.

Οι θέσεις πρέπει να υπογραμμίζουν έντονα πως η πραγματική απελευθέρωση της γυναίκας είναι δυνατή μόνο μέσω του κομμουνισμού. Πρέπει να ξεκαθαριστεί ριζικά το ζήτημα της αδιάσπαστης σύνδεσης που υπάρχει ανάμεσα στην κατάσταση της γυναίκας, σαν ανθρώπου και μέλους της κοινωνίας, και της ατομικής ιδιοκτησίας στα μέσα παραγωγής. Ετσι θα ξεχωρίσουμε για καλά από το αστικό κίνημα για τη «χειραφέτηση της γυναίκας». Αυτό θέτει επίσης τις βάσεις για την εξέταση του γυναικείου ζητήματος, σαν τμήματος του κοινωνικού, εργατικού ζητήματος, και επιτρέπει έτσι να το συνδέσουμε γερά με τον προλεταριακό ταξικό αγώνα και την επανάσταση. Το γυναικείο κομμουνιστικό κίνημα πρέπει κι αυτό να είναι μαζικό, πρέπει να είναι μέρος του γενικού μαζικού κινήματος, όχι μόνο του κινήματος των προλεταρίων, μα όλων των εκμεταλλευομένων και καταπιεζομένων, όλων των θυμάτων του καπιταλισμού. Εκεί έγκειται η σημασία του γυναικείου κινήματος για τον ταξικό αγώνα του προλεταριάτου και για το ιστορικό του δημιουργικό καθήκον: τη δημιουργία της κομμουνιστικής κοινωνίας. Μπορούμε με το δίκιο μας να είμαστε περήφανοι για το ότι το άνθος των γυναικών - επαναστατριών βρίσκεται στο κόμμα μας, στην Κομμουνιστική Διεθνή. Αυτό όμως ακόμα δεν έχει αποφασιστική σημασία. Πρέπει να τραβήξουμε τα εκατομμύρια των εργαζόμενων γυναικών στην πόλη και στο χωριό να συμμετάσχουν στην πάλη μας, και ιδιαίτερα στο έργο της κομμουνιστικής αναδιοργάνωσης της κοινωνίας. Χωρίς τις γυναίκες δεν μπορεί να υπάρξει πραγματικό μαζικό κίνημα.

Από τις αντιλήψεις μας στον ιδεολογικό τομέα βγαίνουν και τα οργανωτικά μέτρα. Κανενός είδους ξεχωριστές οργανώσεις των κομμουνιστριών! Η κομμουνίστρια είναι τέτοιο μέλος του κόμματος, όπως και ο κομμουνιστής, με τις ίδιες υποχρεώσεις και δικαιώματα. Πάνω σ' αυτό δεν μπορούν να υπάρχουν κανενός είδους διχογνωμίες. Δεν πρέπει ωστόσο να κλείνουμε τα μάτια μπροστά στα γεγονότα. Το κόμμα πρέπει να έχει όργανα, εργατικές ομάδες, επιτροπές, τμήματα ή όπως αλλιώς τις πούμε, που το βασικό τους καθήκον θα είναι, να αφυπνίζουν τις πλατιές μάζες των γυναικών, να τις συνδέουν με το κόμμα και να τις κρατάν κάτω από την επιρροή του. Γι' αυτό είναι, εννοείται απαραίτητο, να διεξάγουμε απόλυτα συστηματική δουλιά μέσα σ' αυτές τις γυναικείες μάζες. Πρέπει να διαφωτίζουμε τις γυναίκες, που βγήκαν απ' την παθητικότητα, να τις στρατολογούμε και να τους δίνουμε τα εφόδια για τον προλεταριακό ταξικό αγώνα κάτω από την καθοδήγηση του Κομμουνιστικού Κόμματος. Εχω συνάμα υπ' όψη μου όχι μόνο τις προλετάρισσες, που δουλεύουν στα εργοστάσια ή στην κουζίνα του σπιτιού. Αναλογίζομαι και τις αγρότισσες, τις γυναίκες των διαφόρων μικροαστικών στρωμάτων. Ολες αυτές είναι επίσης θύματα του καπιταλισμού, και έγιναν περισσότερο από κάθε άλλη φορά θύματά του από τον καιρό του πολέμου. Από την ψυχοσύνθεσή του όλος αυτός ο γυναικείος κόσμος, δείχνει αδιαφορία στην πολιτική, είναι ακοινώνητες, καθυστερημένες, είναι στενός ο κύκλος δράσης τους, όλος ο τρόπος της ζωής τους. Ετσι έχουν τα πράγματα. Θα ήταν ανοησία, μεγάλη ανοησία, αν δεν το προσέχαμε αυτό. Μας χρειάζονται δικά μας όργανα, που να κάνουν δουλιά μέσα σ' αυτές, μας χρειάζονται ειδικές οργανωτικές μορφές και μέθοδοι ζύμωσης. Αυτό δεν είναι υπεράσπιση των «δικαιωμάτων της γυναίκας», κατά τον τρόπο των αστών, είναι εφαρμοσμένη επαναστατική σκοπιμότητα.

 

Είπα στον Λένιν πως είναι πολύτιμο στήριγμα για μένα οι συλλογισμοί του. Πολλοί σύντροφοι, πολύ καλοί σύντροφοι, πάλευαν με τον πιο αποφασιστικό τρόπο ενάντια στη δημιουργία ειδικών οργάνων από το κόμμα για μια προγραμματισμένη δουλιά μέσα στις πλατιές γυναικείες μάζες. Το χαρακτήριζαν αυτό επιστροφή στις σοσιαλδημοκρατικές παραδόσεις, στην περιβόητη «χειραφέτηση της γυναίκας». Προσπαθούσαν να αποδείξουν πως τα κομμουνιστικά κόμματα μια και αναγνωρίζουν κατ' αρχήν και απόλυτα την ισοτιμία της γυναίκας, πρέπει να δουλεύουν μέσα στις μάζες των εργαζομένων χωρίς κανέναν ξεχωρισμό. Ο τρόπος δουλιάς με τις γυναίκες πρέπει να είναι ο ίδιος όπως και με τους άντρες. Οιαδήποτε απόπειρα να παρθούν υπ' όψη, όσον αφορά την προπαγάνδα ή την οργάνωση, οι περιπτώσεις που ανέφερε ο Λένιν, κακοχαρακτηρίζονταν από τους υπερασπιστές των αντιθέτων απόψεων, σαν οπορτουνισμός, σαν προδοσία και άρνηση αρχών.

- Αυτό δεν είναι καινούριο, και δεν αποτελεί απόδειξη διαφώνησε ο Λένιν. Μην αφήνετε να σας παραπλανάνε. Γιατί πουθενά, ούτε και στη Σοβιετική Ρωσία, δεν έχουμε στο κόμμα ίδιο με τους άντρες αριθμό γυναικών; Γιατί είναι τόσο μικρός ο αριθμός των επαγγελματικά οργανωμένων γυναικών; Τα γεγονότα αυτά μας υποχρεώνουν να σκεφτούμε. Το να μην παραδέχεται κανείς την ανάγκη ύπαρξης ειδικών οργάνων για τη δουλιά μας μέσα στις πλατιές γυναικείες μάζες, είναι μία των εκδηλώσεων της υπέρμετρα βασισμένης σε αρχές και εξαιρετικά ριζοσπαστικής απόψεως των «αγαπητών φίλων» μας του Κομμουνιστικού Εργατικού Κόμματος.³ Σύμφωνα μ' αυτούς, πρέπει να υπάρχει μόνο μορφή οργάνωσης: η εργατική ένωση. Εγώ αυτό το ξέρω. Η καταφυγή στις αρχές, εκδηλώνεται σε πολλά κεφάλια με επαναστατικές διαθέσεις, αλλά κεφάλια με συγχύσεις, «για να μη γίνει κανένα λάθος στις έννοιες», δηλ. όταν το μυαλό αρνείται να συλλάβει το νόημα των γεγονότων, όπου πρέπει να στραφεί η προσοχή. Πώς αντιμετωπίζουν οι φύλακες αυτοί της «καθαρότητας των αρχών» τις υποχρεώσεις που μας επιβάλλονται από την ιστορία στην επαναστατική μας πολιτική; Ολοι αυτοί οι συλλογισμοί γίνονται σκόνη μπροστά στην αδυσώπητη αναγκαιότητα: δεν μπορούμε να πραγματοποιούμε τη δικτατορία του προλεταριάτου χωρίς τα εκατομμύρια των γυναικών, δεν μπορούμε χωρίς αυτές να οικοδομούμε τον κομμουνισμό. Πρέπει να βρούμε το δρόμο προς αυτές, πρέπει πολλά να μελετήσουμε, να κάνουμε πολλές δοκιμές για να τον βρούμε.

Γι' αυτό είναι απόλυτα σωστό το ότι προβάλλουμε αιτήματα προς όφελος των γυναικών. Αυτό δεν είναι ένα μίνιμουμ πρόγραμμα, δεν είναι πρόγραμμα μεταρρυθμίσεων στο πνεύμα του σοσιαλδημοκρατισμού, στο πνεύμα της ΙΙ Διεθνούς. Αυτό δεν είναι αναγνώριση, ότι πιστεύουμε στην αιωνιότητα ή έστω στη μακρόχρονη ύπαρξη της αστικής τάξης και του κράτους της. Δεν είναι επίσης ούτε απόπειρα να καθησυχάσουμε τις μάχες των γυναικών με μεταρρυθμίσεις και να τις αποτραβήξουμε από το δρόμο της επαναστατικής πάλης. Δεν έχουν τίποτα το κοινό με τις μεταρρυθμιστικές απατεωνιές. Τα αιτήματά μας πηγάζουν πραχτικά εκ της αδηρίτου ανάγκης και των αισχρών εξευτελισμών, στους οποίους υποβάλλεται η αδύναμη και χωρίς δικαιώματα γυναίκα μέσα στο αστικό καθεστώς. Ετσι εμείς δείχνουμε πως γνωρίζουμε αυτές τις ανάγκες, νιώθουμε και την καταπίεση της γυναίκας, νιώθουμε την προνομιακή θέση των ανδρών και μισούμε, ναι, μισούμε και θέλουμε να φύγουν από τη μέση όσα καταπιέζουν και βασανίζουν την εργάτρια, τη γυναίκα του εργάτη, την αγρότισσα, τη γυναίκα του ταπεινού ανθρώπου και μάλιστα, από πολλές απόψεις, και τη γυναίκα των ευπόρων τάξεων. Τα δικαιώματα και τα κοινωνικά μέτρα, που εμείς απαιτούμε απ' την αστική κοινωνία για τη γυναίκα, αποτελούν απόδειξη του ότι καταλαβαίνουμε τη θέση και τα συμφέροντα των γυναικών, και θα τα λάβουμε υπ' όψη μας στην προλεταριακή δικτατορία. Εννοείται, όχι σαν κηδεμόνες, ή κηδεμονία αποκοιμίζει. Οχι, φυσικά, όχι, μα σαν επαναστάτες, που καλούν τις γυναίκες, σαν ισότιμες που είναι, να δουλέψουν οι ίδιες για την αναδιοργάνωση της οικονομίας και για το ιδεολογικό εποικοδόμημα.

Βεβαίωσα τον Λένιν, πως, συμμερίζομαι τις απόψεις τους, αλλά πως αυτές θα συναντήσουν αναμφίβολα, αντίσταση. Τα ασταθή και δειλά μυαλά θα τις απορρίψουν σαν «επικίνδυνο οπορτουνισμό». Και δεν επιτρέπεται να αγνοήσουμε, πως και τα σημερινά μας αιτήματά για τις γυναίκες δεν αποκλείεται να τα καταλάβουν και να τα ερμηνεύσουν λαθεμένα.

 

- Τι είναι αυτά! φώναξε ο Λένιν κάπως θυμωμένος. Ο κίνδυνος αυτός απειλεί τα πάντα, ό,τι λέμε και κάνουμε. Αν εμείς από φόβο μπρος σ' αυτό τον κίνδυνο, επρόκειτο να παραιτηθούμε από λογικές και απαραίτητες ενέργειες, τότε απλούστατα θα μπορούσαμε να μετατραπούμε σε Ινδούς, στηλίτες. Μην κουνηθούμε, μην τυχόν κουνηθούμε, γιατί μπορεί να σωριαστούμε χάμω από το ύψος της στήλης των αρχών μας! Στην περίπτωσή μας δεν πρόκειται μόνο για το τι απαιτούμε, αλλά και πώς το απαιτούμε. Μου φαίνεται πως αυτό το υπογράμμισα αρκετά καθαρά. Εννοείται πως δεν πρέπει στην προπαγάνδα μας να επαναλαμβάνουμε στερεότυπα τα διάφορα αιτήματά μας για τις γυναίκες. Οχι, αλλά ανάλογα με τις υπάρχουσες συνθήκες θα πρέπει να παλεύουμε πότε για το ένα και πότε για το άλλο, να παλεύουμε, εννοείται, πάντα σε σχέση με τα γενικά συμφέροντα του προλεταριάτου.

Εννοείται, πως η κάθε σύγκρουση μας φέρνει σε αντίθεση με την αξιοσέβαστη αστική κλίκα, με τους όχι λιγότερο αξιοσέβαστους ρεφορμιστές λακέδες της. Αυτό αναγκάζει τους ρεφορμιστές ή να παλέψουν μαζί με μας, κάτω απ' την καθοδήγησή μας, που δεν το θέλουν, ή να πετάξουν το προσωπείο. Μ' αυτόν τον τρόπο η πάλη μας ξεχωρίζει έντονα, φανερώνει το κομμουνιστικό μας πρόσωπο. Γεννάει την εμπιστοσύνη προς εμάς των πλατιών γυναικείων μαζών, που νιώθουν τους εαυτούς τους θύματα της εκμετάλλευσης, υποδουλωμένες, καταπιεζόμενες από την κυριαρχία των αντρών, από την εξουσία του εργοδότη και απ' ολόκληρη την αστική κοινωνία στο σύνολό της. Οι απ' όλους προδομένες, εγκαταλειμμένες εργαζόμενες γυναίκες αρχίζουν να καταλαβαίνουν, πως πρέπει να παλέψουν μαζί με μας. Χρειάζεται τάχα ακόμα να κάνουμε επαλήθευση ιδιαίτερη, ο ένας του άλλου μας, για το ότι η πάλη για τα δικαιώματα των γυναικών πρέπει να συνδέεται με το βασικό σκοπό: την κατάκτηση της εξουσίας και την εγκαθίδρυση της δικτατορίας του προλεταριάτου; Αυτό τώρα είναι και παραμένει για μας το άλφα και το ωμέγα. Αυτό είναι ξεκάθαρο, απόλυτα ξεκάθαρο. Αλλά οι πλατύτατες μάζες των εργαζομένων γυναικών του λαού δεν πρόκειται να νιώσουν ακράτητο πόθο να συμμεριστούν τους αγώνες για την κρατική εξουσία, αν ήταν να διαλαλούμε πάντα και μόνο αυτό το ένα αίτημα, έστω κι αν το σαλπίζουμε με τη σάλπιγγα της Ιεριχούς! Οχι! Οχι! Οφείλουμε να συνδέσουμε πολιτικά την έκκλησή μας και στη συνείδηση των γυναικείων μαζών, με τα βάσανα, τις ανάγκες και τους πόθους των εργαζομένων γυναικών. Πρέπει οι γυναίκες να ξέρουν πως προλεταριακή εξουσία σημαίνει γι' αυτές: πλήρη ισοτιμία δικαιωμάτων με τον άντρα, και διά νόμου και στην πράξη, στην οικογένεια, στο κράτος και στην κοινωνία, κι ακόμα γκρέμισμα της εξουσίας της αστικής τάξης.

- Αυτό το αποδείχνει η Σοβιετική Ρωσία, αναφώνησα εγώ, αυτή θα αποτελέσει για μας το μεγαλειώδες παράδειγμα!

Ο Λένιν συνέχισε...

- Η Σοβιετική Ρωσία τα αιτήματά μας για τις γυναίκες τα προβάλλει και τα φωτίζει με νέο φως. Στις συνθήκες της δικτατορίας του προλεταριάτου αυτά δεν είναι πια αντικείμενο πάλης ανάμεσα στο προλεταριάτο και στην αστική τάξη, μας εξυπηρετούν σαν οικοδομικό υλικό για την ανοικοδόμηση της κομμουνιστικής κοινωνίας. Βλέπουν οι γυναίκες και πέρα από τα σύνορά μας, την αποφασιστική σημασία που έχει η κατάκτηση της εξουσίας απ' το προλεταριάτο. Θα πρέπει να επεξεργαστείτε με ακρίβεια τη διαφορά που υπάρχει στη θέση των γυναικών εδώ και των γυναικών εκεί, για να κερδίσετε με το μέρος σας τις γυναικείες μάζες στην επαναστατική ταξική πάλη του προλεταριάτου. Η κινητοποίησή τους, πραγματοποιούμενη με ξεκάθαρη κατανόηση των αρχών, πάνω σε γερή οργανωτική βάση, αποτελεί ζήτημα ζωής και νίκης του Κομμουνιστικού Κόμματος. Ωστόσο ας μην αυταπατόμαστε. Τα τμήματά μας κατά χώρες δεν έχουν ακόμα κατανοήσει σωστά αυτό το ζήτημα. Κρατούν στάση παθητική, αναμονής, μπρος στο καθήκον της δημιουργίας μαζικού κινήματος των εργαζομένων γυναικών υπό κομμουνιστική καθοδήγηση. Δεν καταλαβαίνουν πως η ανάπτυξη ενός τέτοιου μαζικού κινήματος και η καθοδήγησή του αποτελεί σπουδαιότατο μέρος της όλης κομματικής δράσης και μάλιστα το ήμισυ της γενικής κομματικής δουλιάς. Η αναγνώριση εκ μέρους των, όταν τυχαίνει, της ανάγκης και της αξίας ενός ισχυρού, με ξεκάθαρο μπροστά του σκοπό, κομμουνιστικού γυναικείου κινήματος, είναι πλατωνική αναγνώριση στα λόγια και όχι συνεχής κομματική φροντίδα και χρέος.

 

- Θεωρούν σαν κάτι το δευτερεύον, σαν δουλιά που αφορά μόνο τις κομμουνίστριες, τη διαφώτιση και προπαγάνδα μέσα στις γυναικείες μάζες, την αφύπνιση και την επαναστατικοποίησή τους. Επικρίνουν τις κομμουνίστριες, ότι δεν πάει μπρος η δουλιά πιο γρήγορα, πιο ενεργητικά. Αυτό είναι εσφαλμένο, ριζικά εσφαλμένο! Πραγματικός διαχωρισμός και ισοτιμία των γυναικών a la rebours, όπως λεν οι Γάλλοι, δηλ. ισοτιμία των γυναικών απ' την ανάποδη. Τι αποτελεί τη βάση της εσφαλμένης θέσης των τμημάτων μας κατά χώρες; (Δε μιλώ για τη Σοβιετική Ρωσία). Σε τελευταία ανάλυση όχι τίποτα άλλο παρά η υποτίμηση της γυναίκας και της δουλιάς της. Ετσι ακριβώς είναι. Δυστυχώς μπορούμε ακόμα για πολλούς συντρόφους μας να πούμε: «ξύστε τον κομμουνιστή, και θα βρείτε το φιλισταίο. Εννοείται πως πρέπει να ξύσεις το ευαίσθητο σημείο, τις ψυχικές του αντιδράσεις απέναντι στη γυναίκα. Υπάρχει μήπως γι' αυτό πιο παραστατική απόδειξη από το πώς οι άντρες βλέπουν ατάραχοι, πώς φθείρονται οι γυναίκες με τις μικροδουλιές, σε ένα έργο μονότονο, εξαντλητικό και που καταβροχθίζει χρόνο και δυνάμεις που είναι το νοικοκυριό, για το πώς στενεύει έτσι ο ορίζοντάς τους, ξεκουτιαίνει το μυαλό, γίνεται βαρύς ο χτύπος της καρδιάς και εξασθενίζει η Θέληση; Δε μιλάω, φυσικά, για τα αστικά σπίτια, που ρίχνουν όλες τις δουλιές του σπιτιού, μαζί και την περιποίηση των παιδιών, πάνω σε μισθωτούς ανθρώπους. Ο,τι λέω αφορά την τεράστια πλειονότητα των γυναικών, μαζί και τις γυναίκες των εργατών, και τότε ακόμα που περνούν ολόκληρη τη μέρα τους στο εργοστάσιο και βγάζουν το ψωμί τους μόνες τους.

Πολύ λίγοι άντρες, ακόμα και από τους προλετάριους, σκέφτονται πόσο πολύ μπορούν να αλαφρώσουν απ' τα βάρη και τις φροντίδες τη γυναίκα τους, ή και να την απαλλάξουν εντελώς, αν ήθελαν να βοηθήσουν στη «γυναικεία δουλιά». Αλλά όχι, γιατί αυτό αντίκειται «στα δικαιώματα και την αξιοπρέπεια του ανδρός». Αυτός έχει απαιτήσεις για την ανάπαυση και τις βολές του. Ζωή της γυναίκας στο σπίτι θα πει να είναι το καθημερινό θύμα σε χιλιάδες τιποτένια μικροπράγματα. Το παλιό δικαίωμα κυριαρχίας του άντρα εξακολουθεί να υπάρχει υπό κεκαλυμμένη μορφή. Η δούλη του, αντικειμενικά, τον εκδικείται γι' αυτό, επίσης με κεκαλυμμένη μορφή: η καθυστέρηση της γυναίκας, η μη κατανόηση απ' αυτήν των επαναστατικών ιδανικών του ανδρός της, μαραίνει τη ζωτικότητά του και την αποφασιστικότητά του για αγώνα. Αυτό μοιάζει με τα μικρούτσικα σκουληκάκια, που αδιόρατα, αργά, μα σίγουρα ροκανίζουν και υποσκάπτουν. Γνωρίζω τη ζωή των εργατών, και όχι μόνο απ' τα βιβλία. Η κομμουνιστική μας δουλιά στις γυναικείες μάζες, η πολιτική μας δουλιά, περιλαμβάνει σημαντικό μέρος διαπαιδαγωγικής δουλιάς στους άντρες. Οφείλουμε να ξεριζώσουμε τις παλιές δουλοκτητικές απόψεις ως τις τελευταίες, τις παραμικρότερες ρίζες τους. Και στο κόμμα και στις μάζες. Αυτό αφορά τα πολιτικά μας καθήκοντα ακριβώς σαν ενός επιτακτικά αναγκαίου σχηματισμού επιτελείου από συντρόφους, άντρες και γυναίκες, που έχουν γερή θεωρητική και πραχτική κατάρτιση, για να διεξάγουν και να προωθούν την κομματική δουλιά μέσα στις εργαζόμενες γυναίκες.

 

Στην ερώτησή μου σχετικά με τις τωρινές συνθήκες στη Σοβιετική Ρωσία, ο Λένιν απάντησε:

- Η κυβέρνηση της προλεταριακής δικτατορίας, σε συμμαχία εννοείται με το Κομμουνιστικό Κόμμα και τα συνδικάτα, καταβάλλει όλες της τις προσπάθειες για να υπερνικήσει τις καθυστερημένες αντιλήψεις των ανδρών και των γυναικών, να ξεθεμελιώσει μ' αυτόν τον τρόπο την παλιά, μη κομμουνιστική ψυχολογία. Χρειάζεται άραγε να πούμε πως νομοθετικά εφαρμόστηκε η πλήρης ισοτιμία του άντρα και της γυναίκας; Σ' όλους τους τομείς είναι αισθητή η ειλικρινής προσπάθεια εφαρμογής αυτής της ισοτιμίας στη ζωή. Τραβούμε τη γυναίκα να εργαστεί στη σοβιετική οικονομία, στη διευθυντική, στη νομοθετική, στην κυβερνητική δουλιά. Ανοίγουμε γι' αυτές τις πόρτες όλων των σχολών και μορφωτικών ιδρυμάτων, για να ανεβάσουν την επαγγελματική και κοινωνική τους κατάρτιση. Ιδρύουμε συσσίτια και εστιατόρια, πλυντήρια και μπαλωματάδικα, βρεφικούς σταθμούς, παιδικούς κήπους, παιδικά οικοτροφεία, διαπαιδαγωγικά ιδρύματα παντός είδους. Με λίγα λόγια, εφαρμόζουμε επισταμένα την απαίτηση του προγράμματός μας, να μεταθέσουμε τις δουλιές του νοικοκυριού και της διαπαιδαγώγησης, των ατομικών νοικοκυριών σε κοινότητες. Μ' αυτόν τον τρόπο η γυναίκα απελευθερώνεται από την παλιά σκλαβιά του σπιτικού κι από κάθε εξάρτηση απ' τον άνδρα. Της παρέχεται πλήρης δυνατότητα να δράσει στην κοινωνία ανάλογα με τις ικανότητες και τις κλίσεις της. Ενώ πάλι για τα παιδιά δημιουργούνται πιο ευνοϊκές συνθήκες για την ανάπτυξή τους, από ό,τι θα είχαν στο σπίτι. Σε μας υπάρχει η πιο πρωτοπόρα νομοθεσία στον κόσμο για την προστασία της δουλιάς της γυναίκας. Και φροντίζουν για την εφαρμογή της οι εντολοδόχοι των οργανωμένων εργατών. Ιδρύουμε μαιευτήρια, σπίτια για τις μητέρες και τα βρέφη, συμβουλευτικά ιατρεία για τις μητέρες, φροντιστήρια για την περιποίηση των βρεφών και των μικρών παιδιών, εκθέσεις για την προστασία της μητρότητας και του παιδιού κ.λπ. Καταβάλλουμε τις πιο σοβαρές προσπάθειες για να ικανοποιήσουμε τις ανάγκες των απόρων, των ανέργων γυναικών.

Ξέρουμε περίφημα πως όλα αυτά είναι ακόμα λίγα σε σύγκριση με τις απαιτήσεις των εργαζομένων γυναικείων μαζών και δεν είναι καθόλου αρκετά για μια πραγματική απελευθέρωσή τους. Ωστόσο αποτελούν ένα γιγάντιο βήμα προς τα εμπρός σε σύγκριση με κείνο που υπήρχε στην τσαρική, την καπιταλιστική Ρωσία. Είναι μάλιστα και πολύ σε σύγκριση με ό,τι γίνεται εκεί που κυριαρχεί ακόμα, χωρίς περιορισμούς, ο καπιταλισμός. Είναι μια καλή αρχή. Μπήκε σωστή γραμμή και θα συνεχίσουμε με συνέπεια, μ' όλη μας την ενεργητικότητα, να την αναπτύξουμε παραπέρα. Εσείς, στο εξωτερικό, μπορείτε να είστε σίγουροι γι' αυτό. Κάθε μέρα ύπαρξης του σοβιετικού κράτους γίνεται και πιο ξεκάθαρο πώς θα τραβούσαμε μπροστά, χωρίς τα εκατομμύρια των γυναικών. Φανταστείτε τι σημαίνει αυτό σε μια χώρα, όπου τα 80% κιόλας του πληθυσμού είναι αγρότες. Μικρό αγροτικό νοικοκυριό σημαίνει ένα ατομικό σπιτικό με κολλημένη εκεί μέσα τη γυναίκα. Για σας, από την άποψη αυτή, θα είναι πολύ καλύτερα και ευκολότερα από ό,τι για μας, εννοείται, υπό τον όρο ότι οι προλεταριακές σας μάζες θα αποχτήσουν συνείδηση της ωριμότητάς τους, εξεταζόμενης αντικειμενικά ιστορικά, για την κατάληψη της εξουσίας, για την επανάσταση. Ας μην απογοητευόμαστε. Οι δυνάμεις μας μεγαλώνουν μαζί με τις δυσκολίες. Η πραχτική αναγκαιότητα θα μας σπρώξει σε νέους δρόμους και όσον αφορά την απελευθέρωση των γυναικείων μαζών. Η συντροφική αλληλεγγύη, ενωμένη με το σοβιετικό κράτος, θα πραγματοποιήσει μεγάλα έργα. Εννοείται η συντροφική αλληλεγγύη με την κομμουνιστική και όχι με την αστική έννοια, όπως τη διακηρύττουν οι ρεφορμιστές, που ο επαναστατικός τους ενθουσιασμός ξεθύμανε σαν το φτηνό ξίδι. Πλάι - πλάι με τη συντροφική αλληλεγγύη πρέπει να οδεύει και η προσωπική πρωτοβουλία, που περνά στη συλλογική δράση και γίνεται ένα μ' αυτήν. Στις συνθήκες της προλεταριακής δικτατορίας η απελευθέρωση των γυναικών διά της πραγματοποίησης του κομμουνισμού θα γίνεται και στο χωριό. Από την άποψη αυτή το καλύτερο πράγμα που περιμένω είναι ο εξηλεκτρισμός της βιομηχανίας μας και της αγροτικής οικονομίας. Αυτή είναι τεράστιο έργο! Είναι μεγάλες, τερατώδικα μεγάλες, οι δυσκολίες για την πραγματοποίησή του. Για την υπερνίκησή τους είναι απαραίτητο να ελευθερώσουμε και να διαπαιδαγωγήσουμε τις πανίσχυρες δυνάμεις των μαζών. Τα εκατομμύρια των γυναικών πρέπει να συμμετέχουν σ' αυτό.

Στα τελευταία δέκα λεπτά δυο φορές χτύπησαν στην πόρτα, αλλά ο Λένιν συνέχιζε να μιλά. Υστερα άνοιξε την πόρτα και φώναξε:

- Τώρα έρχομαι!

Γυρνώντας προς εμένα πρόσθεσε, χαμογελώντας:

- Ξέρετε Κλάρα, θα εκμεταλλευτώ το ότι μιλούσα με γυναίκα, και για δικαιολογία, στην άργητά μου, θα επικαλεστώ τη γυναικεία πολυλογία, τη γνωστή σ' όλους. Αν και στην πραγματικότητα αυτή τη φορά μιλούσε πολύ ο άντρας και όχι η γυναίκα. Γενικά όμως πρέπει να ομολογήσω πως εσείς πραγματικά ξέρετε να ακούτε με προσοχή. Ισως ακριβώς αυτό με ανάγκασε να μιλήσω τόσο πολύ.

Κάνοντας αυτό τον αστεϊσμό, ο Λένιν με βοηθούσε να φορέσω το παλτό μου.

- Πρέπει να ντύνεστε πιο ζεστά, παρατήρησε με ενδιαφέρον, η Μόσχα δεν είναι Στουτγκάρδη. Πρέπει να σας παρακολουθούμε. Μην κρυώσετε. Γεια σας.

Μου έσφιξε δυνατά το χέρι.

* * *

Η επόμενη συνομιλία μου με τον Λένιν για το γυναικείο κίνημα έγινε ύστερα από δυο σχεδόν βδομάδες. Ο Λένιν ήρθε σε μένα. Οπως σχεδόν πάντα, η επίσκεψή του ήταν ξαφνική, της στιγμής, την έκανε σε διάλειμμα του γιγάντιου έργου που διεξήγε ο αρχηγός της νικηφόρας επανάστασης. Ο Λένιν έδειχνε πολύ κουρασμένος και έμφροντις. Ο Βράνγκελ δεν είχε ακόμα συντριβεί τελειωτικά και μπροστά στη σοβιετική κυβέρνηση στεκόταν το ζήτημα του εφοδιασμού με τρόφιμα των μεγάλων πόλεων, σαν άλυτο αίνιγμα Σφιγγός.

Ο Λένιν ρώτησε πώς πάει η δουλιά με τις θέσεις. Του ανέφερα πως έγινε συνεδρίαση της μεγάλης επιτροπής, όπου πήραν μέρος και είπαν τη γνώμη τους όλες οι επιφανείς κομμουνίστριες, που βρίσκονται τώρα στη Μόσχα. Οι θέσεις είναι έτοιμες και θα πρέπει τώρα να συζητηθούν στη στενή επιτροπή. Ο Λένιν υπέδειξε να επιδιώξουμε ώστε το ΙΙΙ Παγκόσμιο Συνέδριο να εξετάσει αυτό το ζήτημα με την πρέπουσα σοβαρότητα⁴. Και μόνο αυτό το γεγονός θα νικήσει τις προλήψεις πολλών συντρόφων. Γενικά όμως μ' αυτό θα πρέπει να καταπιαστούν κατά πρώτο λόγο οι γυναίκες, και μάλιστα να καταπιαστούν σοβαρά.

- Οχι να τα ψιθυρίζετε, σαν καλές θείτσες, μα να τα λέτε φωναχτά, σαν μαχήτριες, να τα λέτε σταράτα, είπε ο Λένιν ζωηρά. Το συνέδριο δεν είναι σαλόνι, όπου οι κυρίες πρέπει να λάμπουν διά της γοητείας τους, όπως λένε τα μυθιστορήματα. Το συνέδριο είναι στίβος πάλης, όπου δίνουμε τη μάχη των γνώσεων, που είναι απαραίτητες για την επαναστατική δράση. Να αποδείξετε πως μπορείτε να παλέψετε. Εννοείται, κατά κύριο λόγο ενάντια στους εχθρούς, αλλά επίσης και μέσα στο κόμμα, αν χρειαστεί. Γίνεται και λόγος για πλατιές μάζες γυναικών. Το ρωσικό κόμμα μας θα ταχθεί υπέρ όλων των προτάσεων και των μέτρων που θα βοηθήσουν στην κατάκτηση αυτών των μαζών. Αν οι γυναίκες δεν έρθουν με μας, οι αντεπαναστάτες ίσως καταφέρουν να τις στρέψουν εναντίον μας. Δεν πρέπει ποτέ να το ξεχνάμε αυτό.

«Οι γυναικείες μάζες πρέπει να γίνουν δικές μας, κι αν θα ήτανε ακόμα δεμένες με αλυσίδες απ' τον ουρανό, υποστήριξα την ιδέα του Λένιν. Εδώ στο κέντρο της επανάστασης με την κοχλάζουσα ζωή της, με το γοργό και δυνατό χτύπο της καρδιάς, μου γεννήθηκε το σχέδιο μιας μεγάλης διεθνούς εκδήλωσης των εργαζόμενων γυναικείων μαζών. Ιδιαίτερα με σπρώξανε σ' αυτό οι μεγάλες σας εξωκομματικές γυναικείες συνδιασκέψεις και τα συνέδρια. Θα έπρεπε να δοκιμάζαμε να τις μετατρέψουμε από εθνικές σε διεθνείς. Είναι αναμφισβήτητο ότι ο παγκόσμιος πόλεμος και οι συνέπειές του συντάραξαν βαθιά τις πλατύτατες γυναικείες μάζες των διαφόρων κοινωνικών τάξεων και στρωμάτων. Δημιουργήθηκε μέσα τους ένας αναβρασμός, μπήκαν σε δράση. Οι πικρές έγνοιες για να σώσουν τη ζωή τους, και να της δώσουν περιεχόμενο, βάζουν μπροστά τους προβλήματα, που είναι ζήτημα αν η πλειονότητά τους υποψιαζόταν καν την ύπαρξή τους και μόνο η μειοψηφία τους τα ένιωσε καλά. Η αστική κοινωνία δεν είναι σε θέση να δώσει στα ζητήματα αυτά ικανοποιητική απάντηση. Μπορεί να τη δώσει μόνο ο κομμουνισμός. Πρέπει να αναγκάσουμε τις πλατύτατες γυναικείες μάζες των καπιταλιστικών χωρών να το καταλάβουν αυτό και γι' αυτό να συγκαλέσουν εξωκομματικό παγκόσμιο γυναικείο συνέδριο».

Ο Λένιν δεν απάντησε αμέσως. Με βλέμμα, λες στραμμένο μέσα του, σφίγγοντας δυνατά το χείλος έτσι που το κάτω κάπως εξείχε, συλλογιζόταν.

- Μάλιστα, είπε έπειτα, πρέπει να το κάνουμε αυτό. Καλό είναι το σχέδιο. Αλλά ένα καλό, ακόμα και εξαίσιο σχέδιο δεν αξίζει τίποτε, όταν δεν εκτελείται καλά. Εχετε σκεφτεί εσείς ήδη και την εκτέλεσή του; Πώς το φαντάζεστε;

 

Εγώ εξέθεσα λεπτομερειακά στον Λένιν τους συλλογισμούς μου σχετικά μ' αυτό. Πρώτα θα πρέπει, σε αδιάκοπη στενή επαφή με τα εθνικά μας τμήματα να σχηματισθεί επιτροπή από κομμουνίστριες των διαφόρων χωρών για την προετοιμασία, πραγματοποίηση και αξιοποίηση του συνεδρίου. Αν θα αρχίσει, η επιτροπή αυτή αμέσως επίσημα και ανοιχτά να δουλεύει, αυτό είναι ένα ζήτημα που πρέπει να μελετηθεί από την άποψη της σκοπιμότητας. Εν πάση περιπτώσει, το πρώτο καθήκον των μελών της επιτροπής είναι να έλθουν στις διάφορες χώρες σ' επαφή με τις καθοδηγήτριες των επαγγελματικά οργανωμένων εργατριών του προλεταριακού πολιτικού γυναικείου κινήματος, με τις αστικές γυναικείες οργανώσεις όλων των ειδών και κατευθύνσεων, τέλος, με τις γυναικείες προσωπικότητες, γιάτρισσες, δασκάλες, συγγραφείς κλπ. και να σχηματίσουν εθνική, πολιτικά ουδέτερη, προπαρασκευαστική επιτροπή. Από τα μέλη αυτών των εθνικών επιτροπών θα πρέπει να σχηματιστεί μια διεθνής επιτροπή, που θα προετοιμάσει τη σύγκληση του διεθνούς συνεδρίου, και θα καθορίσει την ημερήσια διάταξη, τον τόπο και το χρόνο έναρξης του συνεδρίου.

Κατά τη γνώμη μου, το συνέδριο πρέπει να συζητήσει εν πρώτοις το δικαίωμα της γυναίκας για επαγγελματική δουλιά. Συνάμα θα χρειαστεί να αναπτυχθούν τα ζητήματα της ανεργίας, του ίσου μεροκάματου για ίση δουλιά, της διά νόμου εφαρμογής 8ωρης εργάσιμης μέρας και της προστασίας της δουλιάς των εργατριών, της οργάνωσης συνδικάτων, της κοινωνικής προστασίας της μητρότητας και του παιδιού, των κοινωνικών μέτρων για τη διευκόλυνση της θέσης της νοικοκυράς και της μητέρας κλπ. Παραπέρα, στην ημερήσια διάταξη θα πρέπει να μπει η θέση της γυναίκας στο οικογενειακό δίκαιο, στο αστικό δίκαιο, στο δημόσιο δίκαιο, σαν πολίτισσας. Αφού εστήριξα αυτές μου τις προτάσεις ανάφερα πως κατά τη γνώμη μου, θα πρέπει οι εθνικές επιτροπές στις διάφορες χώρες να προετοιμάσουν τελειωτικά το συνέδριο, με ένα προγραμματισμένο διαφωτισμό σε συνεδριάσεις και διά του Τύπου. Η καμπάνια αυτή έχει εξαιρετικά σπουδαία σημασία. Αυτή θα πρέπει να αφυπνίσει τις πλατιές γυναικείες μάζες, να τις υποκινήσει να μελετήσουν τα προβλήματα που θα συζητηθούν, να τραβήξει την προσοχή τους στο συνέδριο, και μ' αυτόν τον τρόπο και προς τον κομμουνισμό και προς τα κόμματα της Κομμουνιστικής Διεθνούς. Η καμπάνια θα πρέπει να υπολογίζει στις εργαζόμενες γυναίκες όλων των κοινωνικών στρωμάτων. Αυτή θα πρέπει να εξασφαλίσει στο συνέδριο τη συμμετοχή και τη συνεργασία των γυναικών εκπροσώπων όλων των οργανώσεων που έχουμε υπόψη, καθώς και αντιπροσώπων των ανοιχτών γυναικείων συνελεύσεων. Το συνέδριο θα πρέπει να είναι «λαϊκή αντιπροσώπευση» υπό τελείως διαφορετική έννοια, απ' ό,τι στα αστικά Κοινοβούλια.

Είναι αυτονόητο, πως οι κομμουνίστριες θα πρέπει να είναι όχι μόνο η κινητήρια, μα και η καθοδηγητική δύναμη της εργασίας για την προετοιμασία του συνεδρίου, που θα πρέπει να της παρασχεθεί η πιο ενεργητική υποστήριξη από μέρος των τμημάτων μας. Ολα αυτά αφορούν, εννοείται, και τη δράση της διεθνούς επιτροπής, τις εργασίες του ίδιου του συνεδρίου, την πλατύτατη αξιοποίησή τους. Πάνω σ' όλα τα θέματα της ημερήσιας διάταξης θα πρέπει να προταθούν στο συνέδριο οι κομμουνιστικές θέσεις και οι αντίστοιχες αποφάσεις, προσεχτικά επεξεργασμένες από άποψη αρχών και θεμελιωμένες επισταμένα υπό το επιστημονικό φως των κοινωνικών γεγονότων. Οι θέσεις αυτές θα πρέπει προηγούμενα να συζητηθούν και να εγκριθούν από την Εκτελεστική Επιτροπή της Κομμουνιστικής Διεθνούς. Οι κομμουνιστικές αποφάσεις και τα συνθήματα θα πρέπει να βρίσκονται στο κέντρο των εργασιών του συνεδρίου και της προσοχής της κοινής γνώμης. Είναι απαραίτητο, ύστερα από το συνέδριο με τη βοήθεια σχετικών ζυμώσεων και προπαγάνδας να τις διαδώσουμε στις πιο πλατιές γυναικείες μάζες, ώστε τα συνθήματα αυτά να προσδιορίζουν στο μέλλον τις διεθνείς μαζικές εκδηλώσεις των γυναικών. Απαραίτητο προκαταβολικό όρο αποτελεί, και αυτό είναι αυτονόητο, το ότι οι κομμουνίστριες θα πρέπει να εκδηλώνονται σ' όλες τις επιτροπές και στο ίδιο το συνέδριο σαν ένα γερό, ομοιογενές σύνολο, να δρουν με σύμπνοια, με από κοινού τις δυνάμεις, με ξεκάθαρες αρχές και με απαρέγκλιτο συντονισμό. Δε θα πρέπει να υπάρχουν αντιγνωμούσες εκδηλώσεις.

Ο Λένιν στη διάρκεια της έκθεσής μου κούνησε κάμποσες φορές το κεφάλι συμφωνώντας μαζί μου, και έκανε μικρές επιδοκιμαστικές παρατηρήσεις.

 

- Μου φαίνεται, Κλάρα, είπε, πως εσείς πολύ καλά σκεφτήκατε αυτή τη δουλιά από πολιτική πλευρά και στις κύριες γραμμές επίσης και από οργανωτική πλευρά. Συμφωνώ απόλυτα πως στην παρούσα κατάσταση, ένα τέτοιο συνέδριο θα μπορούσε να κάνει σπουδαία δουλιά. Σ' αυτό ενυπάρχει η δυνατότητα να κερδίσουμε τις πιο πλατιές γυναικείες μάζες, ιδιαίτερα τις μάζες των γυναικών που ασχολούνται με παντός είδους επαγγέλματα, τις εργάτριες βιομηχανίας, τις εργάτριες στα σπίτια, καθώς και τις δασκάλες και τις άλλες υπαλλήλους. Αυτό θα ήταν καλό, πολύ καλό! Σκεφτείτε την κατάσταση. Πόση πρόσθετη δύναμη φέρνει στο επαναστατικό προλεταριάτο η συνειδητή αγανάκτηση τω γυναικείων μαζών σε στιγμές μεγάλων οικονομικών συγκρούσεων ή ακόμα και πολιτικών απεργιών! Υπό τον όρο, εννοείται, ότι θα μπορέσουμε να τις κατακτήσουμε και να τις κρατήσουμε. Θα ήταν μεγάλα, μάλιστα κυριολεχτικά τεράστια τα οφέλη. Πώς όμως σκέφτεστε σχετικά με ορισμένα ζητήματα; Οι κρατικές αρχές θα δουν με πολύ κακό μάτι το έργο της σύγκλησης του συνεδρίου, και θα προσπαθήσουν να το εμποδίσουν. Είναι όμως ζήτημα αν θα τολμήσουν και να το πνίξουν βάναυσα. Εν πάση περιπτώσει, αυτό δε θα σας τρομάξει. Δε φοβάστε όμως, ότι εσείς, οι κομμουνίστριες, και στις επιτροπές, και στο ίδιο το συνέδριο θα συντριφτείτε από την αριθμητική υπεροχή των γυναικών εκπροσώπων της αστικής τάξης και του ρεφορμισμού και από τη σίγουρα μεγαλύτερη αμφιταλάντευσή τους; Και έπειτα, πριν απ' όλα, είστε πραγματικά σίγουρες για τη μαρξιστική κατάρτιση των συντροφισσών μας κομμουνιστριών, στο ότι μπορείτε να συγκροτήσετε απ' αυτές ομάδα κρούσης, που θα κερδίσει με τιμή τη μάχη;

Σ' αυτό απάντησα στον Λένιν, πως είναι ζήτημα αν οι αρχές θα απειλήσουν το συνέδριο με θωρακισμένη γροθιά. Οι κοροϊδίες και βάναυσες επιθέσεις ενάντια στο συνέδριο θα χρησιμεύσουν μόνο για να γίνουν ζυμώσεις προς όφελός του. Στην αριθμητική υπεροχή και στην αμφιταλάντευση των μη κομμουνιστικών στοιχείων, εμείς, οι κομμουνιστές, μπορούμε να αντιτάξουμε την επιστημονική υπεροχή του ιστορικού υλισμού στη θεώρηση και το φώτισμα των κοινωνικών προβλημάτων και τη συνέπεια των αιτημάτων μας για τη λύση τους. Τέλος, και αυτό δεν είναι το πιο τελευταίο, μπορούμε να αντιτάξουμε τη νίκη της προλεταριακής επανάστασης στη Ρωσία και τη δουλιά της στο έργο της απελευθέρωσης της γυναίκας. Η αδύνατη, ανεπαρκής κατάρτιση ορισμένων συντροφισσών θα μπορούσε να εξουδετερωθεί με μια σχεδιομετρική προετοιμασία και μια από κοινού δουλιά. Από την άποψη αυτή περιμένω τα περισσότερα απ' τις Ρωσίδες κομμουνίστριες. Αυτές θα πρέπει να αποτελέσουν το σιδερένιο πυρήνα της φάλαγγάς μας. Μ' αυτές θα μπορούσα ήσυχα να αποφασίσω για κάτι πολύ πιο μεγάλο, από ό,τι είναι οι μάχες στο συνέδριο. Εκτός από αυτό κι αν ακόμα εμείς ηττηθούμε κατά την ψηφοφορία, αυτό καθ' εαυτό το γεγονός της πάλης μας θα προωθήσει τον κομμουνισμό σε πρώτο πλάνο, και θα έχει εξαιρετική σημασία από άποψη προπαγάνδας, δημιουργώντας ταυτόχρονα για μας νέα σημεία στήριξης για την παραπέρα δουλιά. Ο Λένιν ξεκαρδίστηκε στα γέλια.

 

- Εχετε πάντα τον ίδιο ενθουσιασμό, όσον αφορά τις Ρωσίδες επαναστάτριες.

Είναι αλήθεια, είναι αλήθεια, η παλιά αγάπη δεν ξεχνιέται. Νομίζω πως έχετε δίκιο. Ακόμα και μια ήττα ύστερα από πεισματώδικη πάλη θα έφερνε κέρδος, θα ήταν προετοιμασία για μελλοντικές καταχτήσεις μέσα στις εργαζόμενες γυναικείες μάζες. Γενικά, ο λόγος είναι για μια επιχείρηση, για την οποία αξίζει κανείς να διακινδυνεύσει. Δεν μπορεί σε καμιά περίπτωση να χάσουμε ολότελα. Αλλά εγώ, εννοείται, ελπίζω στη νίκη, επιθυμώ μ' όλη μου την καρδιά τη νίκη. Αυτή θα ενίσχυε σημαντικά τις δυνάμεις μας, θα πλάταινε και θα δυνάμωνε το μέτωπο της πάλης μας, θα έμπαζε στις γραμμές μας ζωντάνια, κίνηση και δραστηριότητα. Αυτό είναι πάντα ωφέλιμο. Και επιπλέον το συνέδριο θα προκαλούσε στο στρατόπεδο της αστικής τάξης και των ρεφορμιστών, φίλων της, αύξηση των ανησυχιών, της αβεβαιότητας, των αντιθέσεων και των συγκρούσεων. Μπορεί κανείς να φανταστεί, ποιες θα συνεδριάζουν μαζί με τις ύαινες της επανάστασης, αν καλά πάει η δουλιά κάτω απ' την καθοδήγησή τους, θα υπάρχουν εκεί και τίμες, εξημερωμένες σοσιαλδημοκράτισσες κάτω απ' την υψηλή καθοδήγηση του Σάιντεμαν, του Ντίτμαν και του Λέγκιν, και ευσεβείς χριστιανές, που τις έχει ευλογήσει ο Πάπας ή που ακολουθούν τη διδασκαλία του Λουθήρου, και γνήσιες θυγατέρες των μυστικοσύμβουλων και μόλις ξεφουρνισμένες ανώτεροι σύμβουλοι, Αγγλίδες καθώς πρέπει όπως οι λαίδες, πασαφίστριες και φλογερές Γαλλίδες σουφραζέτες. Οποία εικόνα χάους, αποσύνθεσης του αστικού κόσμου, θα πρέπει να αντανακλά το συνέδριο! Τι εικόνα αδιέξοδης απελπισίας! Το συνέδριο θα μεγάλωνε την αποσύνθεση και θα εξασθενούσε έτσι τις δυνάμεις της αντεπανάστασης. Κάθε αδυνάτισμα των δυνάμεων του εχθρού ισοδυναμεί με δυνάμωμα της δικής μας ισχύς. Εγώ είμαι υπέρ του συνεδρίου. Μιλήστε γι' αυτό με τον Ζηνόβιεφ. Αυτός θα καταλάβει απόλυτα τη σπουδαιότητα αυτού του έργου. Θα το υποστηρίξουμε ενεργητικά. Ετσι λοιπόν, αρχίσετε. Σας εύχομαι επιτυχία στην πάλη.

Μιλήσαμε ακόμα για την κατάσταση στη Γερμανία, ιδιαίτερα για το επικείμενο «ενωτικό συνέδριο» των παλιών «σπαρτακιστών»⁵ με την αριστερή πτέρυγα των ανεξάρτητων^6.

Επειτα ο Λένιν έφυγε βιαστικός, χαιρετώντας φιλικά κάμποσους συντρόφους που δούλευαν στο δωμάτιο, απ' όπου έπρεπε να περάσει.

Και ο Ζηνόβιεφ ενέκρινε επίσης το σχέδιό μου. Καταπιάστηκα με χαρά και ελπίδες για την προετοιμασία του έργου. Η ιδέα όμως του συνεδρίου δεν πραγματοποιήθηκε λόγω της θέσης που πήραν οι Γερμανίδες και Βουλγάρες κομμουνίστριες, που εκείνον τον καιρό καθοδηγούσαν το πιο σημαντικό, αν δεν υπολογίσουμε τη Σοβιετική Ρωσία, κομμουνιστικό γυναικείο κίνημα. Αυτές απέρριψαν κατηγορηματικά τη σύγκληση συνεδρίου.

 

Οταν το ανάφερα στον Λένιν, μου απάντησε:

- Κρίμα! Κρίμα! Οι συντρόφισσες αυτές άφησαν ανεκμετάλλευτη μια υπέροχη δυνατότητα για να ανοίξουν στις πλατύτατες γυναικείες μάζες καινούριες, καλύτερες προοπτικές και να τις τραβήξουν έτσι στην επαναστατική πάλη του προλεταριάτου. Ποιος ξέρει, αν θα παρουσιαστεί τόσο γρήγορα τέτοια ευνοϊκή ευκαιρία. Το σίδερο κολλάει άμα είναι ζεστό. Το καθήκον όμως αυτό καθ' εαυτό παραμένει. Εσείς οφείλετε να συνεχίσετε γυρεύοντας το δρόμο προς τις γυναίκες, που ο καπιταλισμός τις ρίχνει στην τρομερή ανέχεια. Οφείλετε να τον γυρεύετε πάση θυσία. Δεν επιτρέπεται να ξεκλίνουμε απ' αυτή την υποχρέωση. Χωρίς την οργανωμένη δράση των μαζών κάτω απ' την καθοδήγηση των κομμουνιστών δεν μπορεί να υπάρξει οικοδόμηση του κομμουνισμού. Γι' αυτό θα πρέπει να μπει επιτέλους σε κίνηση και η Αχερούσια γαλήνη των γυναικείων μαζών.

* * *

Κύλησε ο πρώτος χρόνος, που πέρασε το επαναστατικό προλεταριάτο χωρίς τον Λένιν. Ο χρόνος αυτός έδειξε την ευστάθεια του έργου του, έδειξε την εξαιρετική μεγαλοφυία του αρχηγού. Ομοβροντίες κανονιών σημαίνουν την πένθιμη ώρα που ο Λένιν πριν ένα χρόνο έκλεισε για πάντα τα οξυδερκή και βαθυστόχαστα μάτια του. Βλέπω τις ατέλειωτες πομπές λυπημένων αντρών και γυναικών του εργαζόμενου λαού. Πηγαίνουν στο μέρος που αναπαύεται ο Λένιν. Το πένθος τους, είναι πένθος μου, πένθος εκατομμυρίων. Ο πόνος που ξανάνιωσα, αφυπνίζει με ακατάβλητη δύναμη τις αναμνήσεις. Ξαναφέρνει πίσω μια πραγματικότητα, που μπροστά της εξαφανίζεται το δύσκολο παρόν. Ακούγω την κάθε λέξη, που προφέρει ο Λένιν κατά τη συνομιλία. Βλέπω την κάθε αλλαγή της έκφρασης του προσώπου του. Και οφείλω να γράψω, οφείλω... Γέρνουν οι σημαίες πάνω από τον τάφο του Λένιν, οι σημαίες οι βαμμένες με το αίμα των αγωνιστών της επανάστασης. Τοποθετούν τα δάφνινα στεφάνια. Οσα και να είναι δεν είναι πολλά. Ενώνω σ' αυτά και γω τούτες τις σεμνές σελίδες.

1. Ρόζα Λούξεμπουργκ - Σύντ.

2. Ιμμεσι Αρμάντ - Σύντ.

3. Κομμουνιστικό Εργατικό Κόμμα Γερμανίας, ήταν μια αναρχοσυνδικαλιστική μικροαστική ομάδα, σχηματίστηκε το 1919 από τα «αριστερά» στοιχεία, που αποσκίρτησαν από το Κομμουνιστικό Κόμμα της Γερμανίας - Σύντ.

 

4. Το ΙΙΙ συνέδριο της Κομμουνιστικής Διεθνούς άκουσε την έκθεση της Κλάρα Τσέτκιν για το επαναστατικό γυναικείο κίνημα και ψήφισε τις αποφάσεις: 1) Για το δυνάμωμα μιας διεθνούς σύνδεσης των γυναικών - κομμουνιστριών και τα καθήκοντα μιας Διεθνούς γραμματείας της Κομμουνιστικής Διεθνούς για τη δουλιά στις γυναίκες και 2) Για τις μορφές και τις μέθοδες της κομμουνιστικής δουλιάς στις γυναίκες - Σύντ.

5. Οι σπαρτακιστές ήσαν μέλη του «Σπάρτακου», που σχηματίστηκε στην περίοδο του πρώτου παγκόσμιου πολέμου, το Γενάρη του 1916, με την καθοδήγηση του Κ. Λίμπκνεχτ, της Ρ. Λούξεμπουργκ, του Φ. Μέριγκ, της Κ. Τσέτκιν και άλλων. Οι σπαρτακιστές κάναν επαναστατική προπαγάνδα μέσα στις μάζες ενάντια στον ιμπεριαλιστικό πόλεμο, ξεσκέπαζαν την αρπαχτική πολιτική του γερμανικού ιμπεριαλισμού και την προδοσία των ηγετών της σοσιαλδημοκρατίας. Αλλά οι σπαρτακιστές, οι Γερμανοί αριστεροί, δεν είχαν απαλλαγεί από τα μισομενσεβίκικα λάθη σε υψίστης σημασίας ζητήματα της θεωρίας και της πολιτικής. Η κριτική των λαθών των Γερμανών αριστερών έγινε στα έργα του Β.Ι. Λένιν: «Για την μπροσούρα του Γιούνιους» (βλ. Απαντα, τόμ. 22, σελ. 291-305, ελλην. έκδ. σελ. 312-327), «Για τη γελοιογραφία του μαρξισμού και τον «ιμπεριαλιστικό οικονομισμό» (βλ. Απαντα, τόμ. 23, σελ. 16-64, ελλ. έκδ. σελ. 18-72 και άλλα). Τον Απρίλη του 1917 οι σπαρτακιστές μπήκαν στο κεντρώο Ανεξάρτητο Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα της Γερμανίας, διατηρώντας μέσα σ' αυτό τη δική τους οργανωτική αυτοτέλεια. Υστερα από την επανάσταση του Νοέμβρη του 1918 στη Γερμανία, οι σπαρτακιστές διέκοψαν τις σχέσεις με τους «ανεξάρτητους», και το Δεκέμβρη του ίδιου χρόνου ίδρυσαν το Κομμουνιστικό Κόμμα της Γερμανίας - Σύντ.

6. Το Ανεξάρτητο σοσιαλδημοκρατικό κόμμα της Γερμανίας ήταν κόμμα του κέντρου, που δημιουργήθηκε τον Απρίλη του 1917. Τον Οχτώβρη του 1920 έγινε διάσπαση στο συνέδριο του Ανεξάρτητου σοσιαλδημοκρατικού κόμματος στο Γκάλλε. Σημαντικό μέρος του προσχώρησε το Δεκέμβρη του 1920 στο Κομμουνιστικό Κόμμα της Γερμανίας. Τα δεξιά στοιχεία σχημάτισαν ξεχωριστό κόμμα και πήραν την παλιά ονομασία του Ανεξάρτητου Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος. Το 1922 οι «ανεξάρτητοι» μπήκαν ξανά στο Γερμανικό Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα - Σύντ.